Без намёкаў. Як нацысты змагаліся з “няправільнай” літаратурай
![Без намёкаў. Як нацысты змагаліся з “няправільнай” літаратурай](/sites/default/files/styles/gallery_main/public/2023-08/158_0.jpg.webp?itok=xBWtsNZ7)
Візіты ў кнігарні, выдавецтвы і бібліятэкі ў пошуках ідэалагічна няправільнай літаратуры…
Еўрарадыё ў рубрыцы “Без намёкаў” згадвае, як у нацысцкай Германіі змагаліся з “дрэннымі” кнігамі. Гэта экскурс у сусветную гісторыю — усе паралелі з сучаснай Беларуссю выпадковыя.
30 студзеня 1933 года Адольф Гітлер прызначаны рэйхсканцлерам Веймарскай рэспублікі. Гэта стала пачаткам працэсу рэальнага захопу ўлады нацыстамі. Яны нават і не хавалі свайго намеру кіраваць адзінаўладна і падпарадкаваць усе дзяржаўныя інстытуты.
Без намёкаў. Як “хавалі” старога дыктатара, але ён не паміраў
![Без намёкаў. Як нацысты змагаліся з “няправільнай” літаратурай](/sites/default/files/styles/default_image_paragraph_watermark/public/paragraphs/image/hitler.png.webp?itok=M-e-JNUQ)
Стварэнне таталітарнай нацысцкай дыктатуры прадугледжвала разбурэнне асноў прававой дзяржавы, дэмантаж дэмакратычных інстытутаў, выцясненне з публічнай прасторы і знішчэнне апазіцыі, а таксама змена грамадства і культуры ў адпаведнасці з нацысцкай ідэалогіяй. Дамагчыся гэтага было немагчыма без поўнага кантролю над сродкамі масавай інфармацыяй і ператварэння іх у апарат дзяржаўнай прапаганды.
Істотную ролю ў насаджэнні нацысцкай ідэалогіі адыграла так званая “Акцыя супраць негерманскага духу”. Яе ініцыятарам стаў падкантрольны нацыял-сацыялістам Нямецкі студэнцкі саюз.
Пачынаючы з 26 красавіка адбываўся паўсюдны збор кніг для ліквідацыі. Тэксты, якія “заслугоўваюць знішчэння”, сістэматычна вымаліся з прыватных і публічных бібліятэк, канфіскоўваліся з кнігарняў. Усяго ў “чорныя спісы” нацыстаў трапілі працы больш як 300 аўтараў. У іх былі ўключаны як творы габрэйскіх пісьменнікаў, так і любыя тэксты, якія пярэчылі нацысцкай ідэалогіі.
![Без намёкаў. Як нацысты змагаліся з “няправільнай” літаратурай](/sites/default/files/styles/default_image_paragraph_watermark/public/paragraphs/image/photo1-1024x739-1024x739.jpg.webp?itok=0qVw1uvK)
10 траўня маштабныя цырымоніі спалення кніг прайшлі ў больш чым 20 гарадах Германіі. У Берліне каля 70 тысяч чалавек сталі сведкамі таго, як творы сусветнай літаратуры спальваліся ў вялізным вогнішчы на Опернай плошчы.
Адкрыў цырымонію галоўны прапагандыст Ёзэф Гебельс. Ён абвясціў канец “эпохі перабольшанага габрэйскага інтэлектуалізму” і ачышчэнне Германіі ад унутраных ворагаў.
![Без намёкаў. Як нацысты змагаліся з “няправільнай” літаратурай](/sites/default/files/styles/default_image_paragraph_watermark/public/paragraphs/image/rosenfeld-1-1-1024x576-c-default-1024x576_1.jpg.webp?itok=c2ubIVLG)
Потым ужо самі студэнты выкрыквалі нарыхтаваныя загадзя крычалкі. Вось прыклад адной з іх:
“Не — пісакам, якія здраджваюць героям сусветнай вайны. Няхай жыве выхаванне моладзі ў духу сапраўднага гістарызму! Я аддаю агню творы Эрыха Марыі Рэмарка”.
Усяго на акцыі толькі ў Берліне было знішчана больш за 20 тысяч кніг. Лёсы іх аўтараў, якія былі сучаснікамі падзей, вядома, склаліся трагічна. Іх жыццё падзялілася на “да” і “пасля”. Большасць найбольш вядомых нямецкіх пісьменнікаў апынуліся ў эміграцыі, але камусьці пашчасціла меней: скончылі жыццё самагубствам ці загінулі ў канцлагеры.
![Без намёкаў. Як нацысты змагаліся з “няправільнай” літаратурай](/sites/default/files/styles/default_image_paragraph_watermark/public/paragraphs/image/537199.jpg.webp?itok=qH_GyOMH)
“Акцыя супраць негерманскага духу” стала толькі пачаткам закручвання гаек у культурнай сферы. 22 верасня таго самага года была створана Імперская палата культуры. Туды ўвайшлі палаты кінематаграфіі, літаратуры, друку, радыёвяшчання, тэатра, музыкі і выяўленчага мастацтва.
Імперская палата літаратуры цалкам паставіла пад свой кантроль працэсы кнігавыдання і кнігагандлю. Да 1939 года яна падпарадкавала сабе працу 2500 выдавецтваў і 23 тысяч кнігарняў.
З гэтага часу публікавацца ў Трэцім Рэйху маглі толькі зарэгістраваныя ў палаце літаратары: іх лік складаў каля 3 тысяч чалавек.
Без намёкаў. Як свет быў на парозе ядзернай вайны
![Без намёкаў. Як нацысты змагаліся з “няправільнай” літаратурай](/sites/default/files/styles/default_image_paragraph_watermark/public/paragraphs/image/image2022-05-2010-46-04.png.webp?itok=XugKyr-d)
У 1995 годзе на берлінскай плошчы Бебельплац быў устаноўлены помнік спаленым кнігам. У цэнтры плошчы праз квадратнае шкло ў бруку відаць пакой з пустымі кніжнымі паліцамі. Яны могуць змясціць бібліятэку з 20 тысяч кніг — акурат столькі, колькі спалілі нацысты ў 1933 годзе. На помніку ёсць таблічка з цытатай Генрыха Гейнэ 1820 года: "Гэта была толькі прэлюдыя, там, дзе спальваюць кнігі, пасля спальваюць і людзей".
Каб сачыць за галоўнымі навінамі, падпішыцеся на канал Еўрарадыё ў Telegram.
Мы штодня публікуем відэа пра жыццё ў Беларусі на Youtube-канале. Падпісацца можна тут.