“Крымскі Гаюн”: Крымчанін пра анексію і пачатак поўнамаштабнай вайны

З 21-гадовым Скіфам (пазыўны нашага героя) мы пазнаёміліся ў беларускім Пункце нязломнасці ў Кіеве. Хлопец прызнаўся, што пайшоў дапамагаць, калі даведаўся, што яго адкрылі беларусы.

“Я разумею беларусаў, бо ведаю, што такое застацца без Радзімы і ведаць, што ты туды не вернешся”, — кажа ён.

Скіф вырас у горадзе Сакі ў Крыме. Улетку 2022 года, калі хлопцу споўнілася 18 гадоў, ён выехаў на мацерыковую Украіну. Крымчанін кажа, што з дзяцінства быў патрыётам Украіны.

У інтэрв’ю Еўрарадыё ён распавёў пра акупацыю паўвострава, пачатак поўнамаштабнага ўварвання і няпросты выезд з Крыма.

“Любым спосабам пазбегнуць прызыву”

У 2015 годзе ў Кіеў з Крыма з’ехаў старэйшы брат Скіфа. І хлопец разумеў, што яго пераезд да брата будзе “пытаннем часу”. Так супала, што Скіфу споўнілася 18 гадоў якраз у 2022 годзе.

— Асабліва калі пачалася поўнамаштабная вайна, калі па тэлебачанні казалі, якія там бандэраўцы і нацысты, мая мама, вядома ж, была супраць. І калі ўсё ж такі за тыдзень ці два мама даведалася, што я хачу паехаць ва Украіну, яна спачатку пачала адгаворваць мяне па-добраму.

Але я ўпарты, як бык, я выразна сказаў, што не — у Крыме я не застануся. Тым больш калі яшчэ і павестка прыйшла. Мама паспрабавала тады затрымаць мяне сілай: яна хавала мае дакументы, маё адзінае пасведчанне аб нараджэнні, якое было ўкраінскім.

Але я з боем вярнуў свае дакументы, і тады мама зразумела, што прайграла гэтую вайну, і змірылася з тым, што я з’еду. І калі ноччу я прыйшоў з рэчамі, абняў яе, яна толькі спытала, куды я еду. Я сказаў, што да сябра з начоўкай.

Наступны раз Скіф звязаўся з ёй ужо з Запарожжа.

— Ёй было цяжка, але яна была рада, што я ўсё ж уз’яднаўся з братам, бо гэта была яе маленькая мара, каб мы заўсёды былі разам. Мой родны бацька загінуў, калі мне быў адзін дзень, і ўсё жыццё мяне выхоўваў айчым. Ён быў капітанам ВПС Украіны, і ў 2014 годзе, калі прыйшлі расіяне, выйшаў на пенсію. Ён сказаў, што не будзе другі раз прымаць прысягу.

Але пайсці на службу тады было няпроста. Тры месяцы Скіф чуў адмовы: то праз недавер да яго як да крымчаніна, то праз недахоп вопыту. Гэта была зіма 2023 года, калі армія была на піку. Толькі ў 19 гадоў ён змог трапіць у добраахвотніцкі батальён “Крым”.

Скіф прызнаецца, што і сёння яму не ўдалося да канца заваяваць давер ва Украіне праз тое, што ён з Крыма.

Пры гэтым на фронце такога падзелу, паводле слоў хлопца, няма.

— На фронце няма ні мовы, ні нацыянальнасці, ні месца, адкуль ты родам. Армія — гэта цэльны арганізм, які дзейнічае як адно цэлае. І там нельга дзяліць людзей: з Крыма ты ці з Данбаса, гаворыш па-ўкраінску ці па-крымскататарску.

Але з гэтым я сутыкаўся ў цывільным жыцці, калі толькі пераехаў у Кіеў. Я хацеў здымаць кватэру. Я тэлефаную гаспадыні. Мы з ёй міла размаўляем. Яна ўжо гатова здаць мне кватэру. І раптам пытаецца: “А вы адкуль?” Я кажу, што з Крыма. Ту-ту-ту-ту-ту. Усё, скінула тэлефон. І такіх сітуацый з кватэрай было дзве.

У жыцці з мяне хутчэй па-сяброўску жартавалі, што я сепар ці засланы казачок. І ў плане прасоўвання па службе таксама: усе заплюшчваюць вочы на тое, што я быў партызанам, і на тое, што ў мяне ўжо паўтара года баявога досведу. Па дакументах я восем гадоў жыў у Расіі.

Анексія Крыма

Падзеі вясны 2014 года засталі тады дзесяцігадовага Скіфа ў школе, падчас урока ўкраінскай літаратуры.

— У нас адключылі святло, і настаўніца сказала, каб мы ішлі па дамах і нават не глядзелі па баках на тое, што адбываецца. Проста прамой дарогай дадому.

Скіф успамінае, як у 2014 годзе жыў у пасёлку Навафёдараўка каля аэрадрома Сакі. Яго айчым быў капітанам, таму сям’я жыла ў афіцэрскім інтэрнаце проста праз дарогу ад вайсковай часці. Калі пачалася аперацыя па захопе Крыма, ён сядзеў дома без святла і чуў, як па вуліцы ездзілі БТРы, бачыў, як з’явіліся “зялёныя чалавечкі”.

Скіфу было страшна, але яго супакойваў старэйшы брат: маўляў, гэта толькі расійская правакацыя.

— Усе ведалі, што гэта расіяне. І думалі, што як толькі ў Кіеве стабілізуецца сітуацыя, яны адступяць. Але яны не адступалі. Яны ламалі вароты КПП на аэрадроме. Нашы вайскоўцы атрымалі дакладны загад не адкрываць агонь, але і не ўпускаць армію іншай краіны. Яны забарыкадаваліся, але расійскія вайскоўцы пайшлі на ваеннае злачынства.

Паводле слоў Скіфа, расійскія вайскоўцы выкарыстоўвалі мясцовых жыхароў. Грамадзянскім сказалі, што ўнутры сядзяць “майданаўцы”, і раздалі газавыя гранаты, каб тыя самі “выкурвалі” ўкраінскіх салдат.

— Атрымалася, што цывільныя кідалі гранаты ў сваіх знаёмых. Там быў сябар сям’і, саслужывец майго бацькі. А сярод тых, хто кідаў, была мая прарасійская бабуля. У выніку яна пасварыла нашу сям’ю з усімі. І мы сталі сям’ёй-ізгоямі.

Скіф успамінае таксама атмасферу акупацыі: БТР каля дома афіцэраў, расійскага салдата з кулямётам, які сачыў за вокнамі, аўтобусы з людзьмі з трыкалорамі, якіх прывозілі на цэнтральную плошчу для тэлевізійнай карцінкі.

— Я тады даведаўся, што такое прапаганда, я быў яе сведкам. Стаяць журналісты, кажуць, што “жыхары Крыма хочуць у Расію”. Знялі рэпартаж, сабраліся, селі ў аўтобус і з’ехалі.

Скіф распавядае, што калі ў пасёлку аднавілі электрычнасць, па тэлебачанні паказвалі толькі тры расійскія каналы. І там ужо казалі, што гэта самі крымчане ўзялі зброю і вырашылі аддзяліцца ад Украіны.

Расійская школа

Школа, у якой вучыўся Скіф, хутка стала расійскай. Заняткі зноў пачаліся пасля аднаўлення электрычнасці. Скіф памятае, як у клас прыйшлі двое мужчын і спыталі, хто хоча вывучаць украінскую мову. Руку паднялі толькі ён і яшчэ адна дзяўчынка.

— Яны паглядзелі і сказалі: “Мы ўбачылі, што ніхто не хоча — украінская мова адмяняецца”.

У той жа час памянялі ўсе ўкраінскія шыльды і тэкст гімна Украіны на гімн Расіі. А ў кожным кабінеце над дошкай павесілі партрэт Уладзіміра Пуціна.

— Я не памятаю, каб пры Украіне над дошкай вісеў Януковіч. А пры Расіі ў кожным кабінеце вісеў Пуцін. Нейкі час нават побач з Тарасам Шаўчэнкам у класе літаратуры. Потым ужо з’явіліся Пушкіны.

Паводле слоў Скіфа, частка настаўнікаў звольнілася, а частка “пераабулася”. У школу таксама прыехала шмат новых вучняў — у асноўным з сем’яў вайскоўцаў: з Масквы, Краснадара, Растова, Данбаса.

— З данецкімі мы добрыя мелі зносіны, а з расіянамі — дрэнныя, бо ў нас проста было несупадзенне культур. Па-першае, расіяне рабілі тое, чаго мы сабе дазволіць не маглі. Напрыклад, чапляліся да нашых дзяўчат або вялі амаральны лад жыцця. Першымі ў маім класе, хто пачаў курыць і піць, былі расіяне з Масквы, і яны пачалі падсаджваць на гэта ўсіх нашых.

У школе было ўсяго двое крымскіх татараў: Скіф і яшчэ адзін хлопец. Але ў іншых школах, дзе іх было больш, адносіны з прыезджымі расіянамі складваліся яшчэ больш напружана.

— Яны самі прыехалі, але называлі прыезджымі нас. Вось такі парадокс.

Крымскія татары

Скіф распавядае, што пасля анексіі Крыма змены закранулі і крымскататарскую культуру.

Ужо ў 2014 годзе закрылі тэлеканал ATR — адзіны крымскататарскі канал. Спачатку яго падверглі жорсткай цэнзуры, а потым цалкам прыбралі з эфіру.

Паступова знікала і крымскататарская мова: яе амаль прыбралі са школ, пакінуўшы толькі як факультатыўны прадмет, а цалкам крымскататарскія школы засталіся ў асноўным толькі ў сельскай мясцовасці (з пачаткам поўнамаштабнай вайны мову пачалі выцясняць нават з крымскататарскіх школ). Гісторыю Крыма ў падручніках “моцна пачысцілі”.

Калі раней надпісы на будынках дубляваліся на трох мовах (украінскай, рускай і крымскататарскай), то пасля 2014 года ўсё стала толькі на рускай. Але людзі працягвалі размаўляць на крымскататарскай.

Пад абмежаванні трапілі і святы. Паводле слоў Скіфа, раней на вуліцах адкрыта святкавалі Курбан-байрам і Ураза-байрам, а таксама штогод выходзілі на мітынгі 18 мая — у Дзень памяці дэпартацыі крымскіх татараў. Пасля 2014 года такія акцыі забаранілі.

— Нам сказалі, што мы можам гэта рабіць унутры сям’і, але на вуліцу выходзіць нельга.

Афіцыйная рыторыка называе дэпартацыю 1944 года “добраахвотным высяленнем”. Скіф жа кажа, што амаль ва ўсіх яго сяброў бацькі пазнаёміліся ў Кыргызстане або Таджыкістане.

— Магчыма, у кожнага крымскага татарына бабуля або дзядуля былі падвергнуты дэпартацыі.

А пасля пачатку поўнамаштабнай вайны Скіф стаў сведкам “тайнай дэпартацыі” свайго суседа, на варотах якога была намалявана тамга — крымскататарскі герб.

— У адзін дзень бачу, што тамга зафарбавана шэрым, а праз два тыдні там ужо жыла новая сям’я, з “ДНР”. Ніхто не ведае, куды іх адправілі і чаму. Хоць прычына відавочная — яны былі нацыяналістамі.

Па словах нашага героя, такіх людзей маглі вывезці ў аддаленыя рэгіёны Расіі. Але афіцыйнай інфармацыі пра гэта няма, і суседзі баяцца нават абмяркоўваць падобныя выпадкі.

Партызанства на паўвостраве

Скіф вучыўся ў тэхнікуме на сталяра. У той час, калі ён павінен быў заканчваць вучобу і думаць пра дарослае жыццё, пачалася поўнамаштабная вайна і партызанства.

Ніхто з яго асяроддзя не чакаў поўнамаштабнай вайны. Сам жа крымчанін яшчэ за некалькі дзён да пачатку бачыў калоны расійскай тэхнікі. Адправіў відэа брату, але той лічыў гэта толькі правакацыяй, маўляў, “ніхто не мае карысці ад вайны ў XXI стагоддзі”.

Праз два дні пачалася поўнамаштабная вайна. Яго разбудзіў той самы брат.

— У мяне пачалася моцная паніка, трэсліся рукі. Я разумеў, што цяпер трэба нешта рабіць, трэба неяк дапамагаць.

Скіф пачаў рыхтавацца да супраціву. Ён сабраў шкляныя бутэлькі і за некалькі гадзін зрабіў дзве скрыні кактэйлю Молатава, збіраючыся атакаваць ваенную тэхніку. Але брат яго спыніў і растлумачыў, што гэтым хлопец нічога не даб’ецца, а толькі падставіць мясцовых жыхароў, якіх пачнуць падазраваць.

Замест гэтага брат даслаў яму кантакты праўкраінскіх каналаў у Telegram і бота, праз які можна было перадаваць інфармацыю ўкраінскім службам. Праз каментары ў адным з каналаў Скіф знайшоў чалавека, які дапамог яму звязацца з падполлем. Так ён змог усталяваць кантакт з крымскімі партызанамі і пачаў супрацоўнічаць з падраздзяленнем, звязаным з батальёнам “Крым”.

— Лаўкі з шаўрмой, з матрацамі, са шлёпкамі прама на палях стаяць на пяску за два метры ад мора. Настолькі ўсё смешна, што нават хвалі трапляюць у гэтыя крамы.

Ён таксама распавядае, што ўчастак узбярэжжа каля водазабора паступова забудавалі дачамі расійскіх вайскоўцаў. Месца, дзе раней можна было свабодна адпачываць, аказалася закрытым.

Іншыя прыклады — у горадзе Сакі. З савецкіх часоў сімвалам горада быў вялікі помнік брантазаўру. Ён стаяў на астраўку ў штучным возеры і быў папулярнай гарадской славутасцю.

— Усе туды прыходзілі, фатаграфаваліся. Потым, калі прыйшла Расія, спачатку яны абгарадзілі брантазаўра плотам.

Пасля анексіі тэрыторыю спачатку абгарадзілі, а затым ператварылі возера ў платны басейн. Праект аказаўся няўдалым, а помнік цалкам знеслі.

Яшчэ адна змена закранула салёнае возера ў Саках, вядомае сваёй лячэбнай граззю. Раней там быў свабодны дзікі пляж. Але расіяне пабудавалі набярэжную за плотам з бетону і друзу.

У цэлым на паўвостраў прыязджалі ў асноўным турысты з Расіі, і многія месцы пачалі камерцыялізавацца: ля мора з’явіліся платныя альтанкі, а звыклыя свабодныя прасторы зніклі.

— Крым паступова ператвараецца ў прастытутку, якую прыгожа апранаюць, каб дорага прадаць. Менавіта самой прыгожай прыроды, якая была спачатку, у Крыме амаль не засталося. Магчыма, засталіся Бахчысарай і стэпавыя гарады Крыма. Там засталася прыгожая прырода. Або, скажам, тое, што нельга сапсаваць — горы. Тая ж Ай-Петры, той жа Кара-Даг засталіся прыгожымі. Мора знішчана цалкам.

“Незвычайныя прахожыя”

Цяпер Скіф кажа, што не гатовы вяртацца жыць у Крым, нават калі ён будзе дэакупіраваны. Паводле яго слоў, за гады акупацыі паўвостраў змяніўся занадта моцна, і спатрэбіцца шмат часу, каб разабрацца з наступствамі расійскай палітыкі.

— Прайшло ўжо шмат гадоў, і нават выраслі дзеці, якія не ведаюць, што Крым быў украінскім.

Ён дапускае, што мог бы прыязджаць туды як госць: наведаць знаёмыя мясціны, сустрэцца з сябрамі, магчыма, у будучыні сустрэць там старасць. Але жыць там зноў пакуль не гатовы — “занадта балюча”.