Райцэнтры “мялеюць”: як скарачэнне насельніцтва ўплывае на эканоміку і рынак працы

Колькасць гарадскіх жыхароў імкліва скарачаецца ў Беларусі, дэманструюць даныя Белстата. Беларусы выязджаюць з прамысловых цэнтраў, пераязджаюць з раёнаў у абласныя гарады.

Як гэта адбіваецца на беларускай эканоміцы і якасці жыцця беларусаў, у размове з Еўрарадыё распавёў Леў Львоўскі, даследчык і акадэмічны дырэктар цэнтра BEROC.

— Жыхароў у гарадах Беларусі стала менш на 53,2 тысячы чалавек. Наколькі гэта лічба адлюстроўвае скарачэнне насельніцтва краіны?

— Гэта лічба адлюстроўвае толькі натуральнае змяншэнне насельніцтва, якое разлічваецца як розніца паміж нараджальнасцю і смяротнасцю. Іншымі словамі, гэтыя 53,2 тысячы — гэта людзі, якіх не стала ў выніку натуральных працэсаў, без уліку міграцыі. Рэальнае скарачэнне насельніцтва можа быць значна большым, калі ўлічыць выезд грамадзян за межы краіны.

Эміграцыя ў Беларусі складана паддаецца дакладнаму падліку, бо людзі могуць выязджаць на кароткі тэрмін — напрыклад, на паўгода — альбо пастаянна перамяшчацца паміж краінамі. Некаторыя замежныя грамадзяне, напрыклад, расіяне, могуць доўга пражываць у краіне без афіцыйнай рэгістрацыі, што робіць падлік рэальнага насельніцтва складаным. У Беларусі сапраўдны міграцыйны адток фіксуюць толькі пасля перапісу насельніцтва, калі ўдакладняюць і папраўляюць папярэднія даныя.

Акрамя таго, гэты паказчык не адлюстроўвае складаную структуру насельніцтва: колькасць людзей працаздольнага ўзросту, старэнне, гендарны складнік, і наколькі гэтыя людзі ўдзельнічаюць у эканоміцы. Таму рэальныя маштабы скарачэння насельніцтва — гэта не толькі 53 тысячы чалавек, але і ўсе тыя, хто выехаў або плануе выехаць, а таксама страта працаздольных людзей у выніку старэння.

— Як гэта адаб’ецца на рынку працы і беларускай эканоміцы? Якім можа быць падзенне з улікам таго, што ўсё гэта працаздольныя беларусы?

— Калі разглядаць толькі натуральнае змяншэнне насельніцтва, асноўны ўплыў на эканоміку можа здавацца абмежаваным, бо большая частка памерлых — гэта людзі пажылога ўзросту, якія ўжо не ўдзельнічаюць у вытворчасці ці падаткаплацяжах. 

Аднак у Беларусі ёсць асаблівасць: высокая мужчынская смяротнасць, і многія працаздольныя мужчыны паміраюць ужо ў сярэднім узросце — 40–50 гадоў. Гэта азначае страту працоўнай сілы ў момант, калі людзі яшчэ маглі б працаваць і плаціць падаткі.

Больш істотным для рынку працы з’яўляецца працэс старэння насельніцтва. Старэнне і дэфіцыт моладзі павялічваюць нагрузку на эканоміку: менш працуючых людзей — больш тых, хто залежыць ад пенсій, сацыяльных выплат і медыцынскай падтрымкі. Гэта прыводзіць да зніжэння прадукцыйнасці, росту заробкаў, якія не адпавядаюць павелічэнню вытворчасці, і цяжкасцей у найме кваліфікаваных кадраў.

Бізнес ужо адчувае дэфіцыт кадраў. Незалежныя апытанні паказваюць, што галоўная праблема для прадпрыемстваў — гэта пошук і найм супрацоўнікаў. На дзяржаўным узроўні гэта таксама ўваходзіць у парадак дня, абмяркоўваецца на нарадах Аляксандра Лукашэнкі і міністэрстваў. Некаторыя меры дапамаглі: напрыклад, адмова ад штрафаў для працуючых пенсіянераў за тое, што яны працягвалі працаваць, стымулявала частку людзей заставацца ў эканоміцы.

Спробы прыцягнуць замежных работнікаў (напрыклад, ідэя прывезці 150 тысяч пакістанцаў) не далі выніку праз культурныя асаблівасці, складанасці інтэграцыі і бюракратыі. Усе гэтыя фактары разам азначаюць, што дэфіцыт працоўнай сілы і старэнне насельніцтва значна ўплываюць на эфектыўнасць эканомікі, пакідаючы рынак працы недастаткова забяспечаным, што таксама вядзе да “перагрэву” рынку.

— Сярод буйных гарадоў Беларусі рост насельніцтва назіраецца толькі ў Гродне і Брэсце, у той час як іншыя рэгіёны губляюць ад 8,6 да 11,3 тысячы чалавек штогод. У перспектыве стагніраваць будуць не толькі вёскі, але і райцэнтры?

— Так, гэтая тэндэнцыя закранула не толькі вёскі, але і буйныя і сярэднія гарады. Беларусь — вельмі ўрбанізаваная краіна: каля 80 % насельніцтва жыве ў гарадах, абласныя цэнтры і спадарожнікі Мінска прыцягваюць моладзь і прафесіяналаў сярэдняга ўзросту.

Малыя райцэнтры і аддаленыя гарады губляюць насельніцтва праз недахоп магчымасцей для адукацыі, кар’еры і сацыяльнага жыцця. Маладыя людзі пераязджаюць спачатку ў абласныя цэнтры, а пасля ў Мінск, каб атрымаць вышэйшую адукацыю ці знайсці працу ў буйных кампаніях.

Утрымліваць насельніцтва ў маленькіх гарадах або вёсках без інвестыцый у адукацыю, культуру і эканамічныя магчымасці — рэч малаверагодная. Паступовая страта насельніцтва і стагнацыя — гэта нармальны працэс у сучаснай эканоміцы Беларусі, з улікам урбанізацыі і цэнтралiзацыі.

— Зыходзячы з дакумента Белстата, насельніцтва Мінскага раёна вырасла на 6,5 тысяч чалавек пры адначасовым змяншэнні колькасці жыхароў Мінска. Гэта сведчанне пераезду гараджан у прыгарад ці праява іншых працэсаў?

— Рост насельніцтва ў Мінскім раёне сведчыць пра пераезд гараджан у прыгарадныя зоны. Гэта сучасная ўрбаністычная тэндэнцыя: людзі пакідаюць цэнтр вялікага горада і перасяляюцца ў больш спакойныя і ўтульныя раёны з меншым гукам, большай прасторай для жыцця і часта з добрым транспартным злучэннем з горадам.

Гэта можа быць звязана з ростам жылой забудовы, таўнхаусаў і сучасных пасёлкаў у прыгарадных раёнах, што прыцягвае людзей, якія хочуць жыць побач з буйным горадам, але ў больш камфортных умовах. Гэта не столькі стратэгічнае павелічэнне насельніцтва, колькі пераразмеркаванне ўнутры гарадской агламерацыі.

— Чаму такія значныя прамысловыя цэнтры, як Салігорск, Наваполацк і Жлобін, трапілі ў спіс гарадоў, якія выміраюць? І як гэта адаб’ецца на іх кадравым патэнцыяле?

— Гэтыя гарады з’яўляюцца класічнымі прыкладамі “монагарадоў”, дзе жыццё цалкам залежыць ад аднаго буйнога прадпрыемства ці прамысловай галіны. Раней высокія заробкі і стабільнасць забяспечвалі добрыя ўмовы для жыцця і працы. Аднак сёння частка моладзі і спецыялістаў пераязджае ў буйныя гарады або за мяжу, каб атрымаць лепшыя магчымасці для адукацыі, кар’еры і прафесійнага развіцця.

Як вынік — кадравы патэнцыял прамысловых цэнтраў абмяжоўваецца, бо складана прыцягнуць новых спецыялістаў. У выпадку праблем на асноўным прадпрыемстве наступствы будуць глабальнымі для ўсяго горада: страта працоўных месцаў прывядзе да эканамічных цяжкасцей усёй лакальнай супольнасці, уключаючы дробны бізнес і сферу паслуг.

— У спісе гарадоў, што растуць, знаходзяцца пераважна спадарожнікі Мінска і абласныя цэнтры. Якія шанцы на захаванне маюць аддаленыя райцэнтры накшталт Свіслачы ці Сянно, дзе колькасць насельніцтва ўжо не дацягвае да 3 тысяч чалавек? Якая будучыня іх можа чакаць?

— Для маленькіх, аддаленых гарадоў перспектывы складанейшыя. Яны не могуць прапанаваць такі ж узровень адукацыі, занятасці і сацыяльных паслуг, як буйныя гарады, таму моладзь і прафесіяналы працягваюць пераязджаць у абласныя цэнтры і спадарожнікі Мінска.

Такія гарады могуць заставацца невялікімі лакальнымі цэнтрамі турызму ці нішавых індустрый, але без сістэмных інвестыцый і палітыкі дэцэнтралізацыі краіны яны будуць працягваць губляць насельніцтва. У будучыні магчымыя наступныя сцэнары: падтрыманне невялікай колькасці жыхароў, спецыялізацыя на турызме ці лакальнай вытворчасці, або паступовае скарачэнне насельніцтва да крытычна нізкіх узроўняў, што зробіць немагчымым падтрыманне базавай інфраструктуры.