Драматычныя выбары ў Венгрыі. Хто пераможа, і пры чым тут Зяленскі?
Петэр Мадзьяр на мітынгу / AP
Парламенцкія выбары ў Венгрыі адбудуцца ўжо 12 красавіка, і гэтым разам прэм’ер-міністр краіны Віктар Орбан і яго нацыянал-кансерватыўная партыя “Фідэс” (Fidesz) сапраўды рызыкуюць іх прайграць. Паводле незалежных апытанняў, за іх гатовы прагаласаваць каля 35–37% венграў, у той час як апазіцыйная партыя “Ціса” (Tisza) набірае каля 56–58%.
На галасаванне зарэгістравалася рэкордная колькасць грамадзян Венгрыі за мяжой — 91 тысяча чалавек (на мінулых выбарах 2022 года было 65 тысяч).
Супрацьстаянне паміж галоўнымі апанентамі настолькі моцнае, што лідар “Цісы” Петэр Мадзьяр назваў у інтэрв’ю AP будучыя выбары “рэферэндумам пра месца краіны ў свеце”. Палітык мае на ўвазе дзве магчымыя дарогі для Венгрыі: яна працягне ісці шляхам аўтакратыі ці зможа вярнуцца да дэмакратычнай часткі Еўропы.
Пры гэтым некаторыя аналітыкі асцерагаюцца: у кантэксце будучых выбараў галоўнае пытанне не ў тым, хто пераможа, а ў тым, ці пройдуць яны ўвогуле свабодна.
Галоўная пагроза Орбану — яго былы прыхільнік
Лідар нацыянал-кансерватыўнай партыі “Фідэс” Орбан займае пасаду кіраўніка венгерскага ўрада з 2010 года. Калісьці актыўны антысаветчык, а цяпер абвінавачваны ў сімпатыях да Крамля, ён збірае прыхільнікаў, якіх агітуе галасаваць за яго — як за абаронцу ад “знешніх пагроз”.
Паказальна, што такімі пагрозамі ён лічыць прэзідэнта Украіны Уладзіміра Зяленскага і прэзідэнтку Еўракамісіі Урсулу фон дэр Ляен. Менавіта іх твары часцей за ўсё з’яўляліся на перадвыбарных плакатах партыі “Фідэс” у Венгрыі (і, вядома, Петэра Мадзьяра як галоўнага праціўніка і “марыянеткі” вышэйзгаданых). На думку Орбана, менавіта гэтая тройца спрабуе ўцягнуць Венгрыю ў вайну.
Галоўны апанент Орбана на выбарах — юрыст і палітык Петэр Мадзьяр — яшчэ да 2024 года быў не самай прыкметнай фігурай у кіроўнай партыі “Фідэс”. Усё змяніў унутрыпартыйны скандал: прэзідэнтка Каталіна Новак памілавала намесніка дырэктара дзіцячага дома, асуджанага за ўтойванне злачынстваў супраць непаўналетніх. Гэта прывяло да адстаўкі прэзідэнткі і сыходу з палітыкі міністаркі юстыцыі Юдзіт Варга (былой жонкі Мадзьяра), якая падпісала дакумент.
Тады ж Мадзьяр апублікаваў у Facebook пост, які выклікаў вялікі рэзананс. Ён сцвярджаў, што Орбан несправядліва наклаў палітычныя санкцыі на абедзвюх жанчын. Палітык пакінуў пасады ў дзяржаўных кампаніях і даў некалькі гучных інтэрв’ю, у якіх, як інсайдар, раскрыў парушэнні ўнутры кіроўнай партыі.
З таго часу ён пачаў набіраць папулярнасць як новы лідар апазіцыі. Мадзьяр далучыўся да партыі “Ціса”, з якой атрымаў месца на выбарах у Еўрапарламент, і імкліва прыцягваў усё больш прыхільнікаў.
“Як умераная правацэнтрысцкая сіла, “Ціса” таксама здолела эфектыўна выкарыстоўваць нацыяналістычную рыторыку і прыцягнуць кансерватыўных выбаршчыкаў — тое, што доўгі час не ўдавалася прагрэсіўнай гарадской апазіцыі. Гэта дазволіла партыі замацавацца ў рэгіёнах і выйсці на тэрыторыю ключавога электарату “Фідэс”. Паводле апытанняў, партыя Орбана здолела захаваць перавагу толькі ў сельскіх раёнах, дзе выбаршчыкі застаюцца залежнымі ад дзяржавы і матэрыяльна зацікаўлены ў падтрымцы цяперашняй улады”, — піша Даніэль Хегедзюш для выдання The Insider.
Эканамічны крызіс і Уладзімір Зяленскі
Калі на выбарах 2022 года перадвыбарчая рыторыка “Фідэс” з запалохваннем наконт уцягвання ў вайну сыграла ім на руку, то сёлета гэты прыём ужо не спрацаваў. Кіроўная партыя абрала стратэгію запалохвання знешнімі пагрозамі, пакінуўшы ў цені важныя для венграў эканамічныя праблемы.
Краіна з насельніцтвам 9,5 млн чалавек адчувае падзенне эканомікі з 2020 года. Напрыклад, у 2025 годзе ВУП Венгрыі на душу насельніцтва з улікам парытэту пакупніцкай здольнасці склаў 76% ад сярэдняга па ЕС. Гэта пяты з канца паказчык.
Таму “Фідэс” нічога не застаецца, як працягваць канцэнтравацца на знешняй палітыцы, абвяшчаючы галоўнымі ворагамі Украіну, якая хоча ўступіць у Еўрасаюз і “пагражае бяспецы Венгрыі”, і сам Еўрасаюз, які нібыта імкнецца паставіць на чале Венгрыі “сваю марыянетку”, гэта значыць Мадзьяра.
Нягледзячы на тое, што Мадзьяр сам паходзіць з кансерватыўных колаў, ёсць чаканні, што ён не будзе блакіраваць дапамогу Украіне. Палітык таксама робіць стаўку на нармалізацыю адносін Венгрыі ў ЕС і разблакіроўку сродкаў, якія саюз замарозіў праз парушэнне прынцыпу вяршэнства права і рызык для бюджэту, звязаных з карупцыяй на найвышэйшым узроўні ў Венгрыі.
Сістэму выбараў перабудавалі супраць апазіцыі
Палітычная сістэма Венгрыі пачала змяняцца яшчэ з першай кадэнцыі “Фідэс” пры ўладзе. У краіне адбыліся трансфармацыі дэмакратычных інстытутаў, якія былі на карысць кіроўнай партыі: шэраг рэпрэсіўных змен у Канстытуцыю і судовая рэформа, што паставіла гэтую галіну ўлады ў залежнасць ад урада. Але самае важнае — выбарчая сістэма.
Выбарчая сістэма Венгрыі заснавана на прынцыпе змяшанага прадстаўніцтва. Грамадзяне абіраюць 199 дэпутатаў аднапалатнага парламента: 106 па аднамандатных акругах і 93 па агульнанацыянальных партыйных спісах.
У бюлетэні для галасавання выбаршчык мае два галасы: адзін — за кандыдата ад акругі, другі — за партыйны спіс без магчымасці выбару канкрэтнага чалавека. Сістэма дадаткова заахвочвае партыю, якая атрымлівае найбольш галасоў у аднамандатных акругах. Пераможца тут часта можа быць упэўнены ў агульнай перамозе.
Межы акруг былі вызначаны на карысць Орбана. У больш апазіцыйных акругах насельніцтва большае, а ў “орбанскіх” — меншае, што павялічвае іх вагу. У выніку выбаршчыкі з невялікіх гарадоў маюць большы ўплыў на склад парламента, чым выбаршчыкі з буйных гарадоў і сталіцы.
Таму Петэр Мадзьяр, калі ўдзельнічае ў мітынгах у рэгіёнах, прадстаўляе не толькі праграму партыі, але і мясцовага кандыдата, які будзе балаціравацца ад “Цісы” ў канкрэтнай аднамандатнай акрузе.
Ёсць і яшчэ адзін, не менш важны, нюанс выбараў 12 красавіка. Некаторыя эксперты асцерагаюцца, што галасаванне можа быць сфальсіфікавана. Перадумовы для гэтага існавалі і на мінулых выбарах, якія місіі назіральнікаў Бюро па дэмакратычных інстытутах і правах чалавека АБСЕ ацанілі як “свабодныя, але несправядлівыя”.
Калі “Фідэс” прыме паражэнне, не выключана, што зробіць гэта з разлікам на рэванш у будучыні, асабліва ўлічваючы ступень кантролю партыі над дзяржаўнымі органамі (значная частка дзяржаўных рэсурсаў у апошнія гады была накіравана ў прыватныя фонды, якія кантралюе партыя). Вядома, калі пасля гэтага паражэння не адбудзецца шэраг крымінальных пераследаў за карупцыю ў 2010–2026 гадах.
Вялікі сябар на Усходзе
Калі “Фідэс” пераможа, гэта будзе азначаць, што антыўкраінскі наратыў у Венгрыі працуе. Але калі перамога будзе дасягнута падманным шляхам, краіна можа стаць яшчэ больш ізаляванай у межах ЕС і больш залежнай ад падтрымкі Расіі.
Выданне Bloomberg апублікавала стэнаграму званка Віктара Орбана прэзідэнту Расіі Уладзіміру Пуціну ад 17 кастрычніка, дзе ён параўнаў сябе з “мышшу, якая дапамагае льву”. Журналісты таксама нагадалі пра даўняе сяброўства паміж двума кіраўнікамі дзяржаў. За гэтымі адносінамі стаіць і інтарэс Венгрыі да расійскіх энерганосьбітаў.
Згодна з дакладам Цэнтра даследавання дэмакратыі (CSD), у 2025 годзе доля расійскай сырой нафты ў венгерскім імпарце складала 93%, тады як у 2021 годзе гэты паказчык быў “усяго” 61%. Залежнасць Будапешта ад расійскага газу і атамнай энергіі за гэты перыяд таксама ўзрасла. І гэта нягледзячы на тое, што Венгрыя была вымушана далучыцца да санкцый ЕС супраць Масквы ў 2022 годзе.
Таксама напярэдадні выбараў стала вядома, што кіраўнік МЗС Венгрыі Петэр Сійярта неаднаразова паведамляў свайму расійскаму калегу Сяргею Лаўрову інфармацыю пра абмеркаванні на пасяджэннях у ЕС.
Апанент Орбана Петэр Мадзьяр у інтэрв’ю AP заявіў, што яго ўрад у выпадку змены ўлады будзе прытрымлівацца прагматычнага падыходу ў адносінах з Расіяй, які будзе грунтавацца на ўзаемным неўмяшанні ва ўнутраныя справы.
“Прагматызм азначае, што мы не ўмешваемся ва ўнутраныя справы РФ, а яны не ўмешваюцца ў нашы справы. Мы — дзве суверэнныя краіны, і паважаем адна адну, але нам неабавязкова падабацца адна адной”, — растлумачыў палітык.
Мадзьяр прызнае, што хуткая адмова ад расійскіх рэсурсаў немагчымая, але ў планах пасля перамогі на выбарах — дыверсіфікаваць пастаўкі нафты і газу, прыцягваючы рэсурсы ЕС для будаўніцтва новай інфраструктуры.
Вялікі сябар на Захадзе
У аўторак перад выбарамі ў Будапешт прыляцеў і яшчэ адзін саюзнік цяперашняга венгерскага ўрада — віцэ-прэзідэнт ЗША Джэй Дзі Вэнс. Чакалася, што візіт здзейсніць сам прэзідэнт Дональд Трамп, які публічна падтрымаў Віктара Орбана ў сваіх сацсетках.
Падчас сумеснай прэс-канферэнцыі з Орбанам Вэнс казаў пра “відавочнае і сур’ёзнае” ўмяшанне заходніх разведвальных службаў у выбарчы працэс у Венгрыі.
Ён таксама сцвярджаў, што брусельскія бюракраты спрабуюць разбурыць эканоміку Венгрыі, бо “ім не падабаецца іх лідар”.
А Петэр Мадзьяр раскрытыкаваў візіт віцэ-прэзідэнта ЗША, назваўшы яго, у сваю чаргу, “умяшаннем у венгерскія выбары”.
Наколькі венграў уразіла падтрымка ЗША, стане зразумела ўжо ўвечары 12 красавіка. Пакуль жа апытанні паказваюць, што стратэгія апазіцыі, дзякуючы якой ёй удалося прыцягнуць кансерватыўны электарат, выглядае выйгрышнай.
