Рэферэндум у Казахстане і беларускія флэшбэкі. Чаму іх нельга параўноўваць?

Так, у Казахстана і Беларусі ёсць агульнае мінулае — савецкае. І ў абедзвюх краін невялікі вопыт дэмакратыі і парламентарызму. Інстытут парламента ў абодвух выпадках даволі слабы і ў многім падпарадкаваны выканаўчай уладзе. Гэта характэрна для аўтарытарных сістэм.

Але на гэтым, па сутнасці, падабенства і заканчваецца.

Так, аўтарытарныя рэжымы могуць чамусьці вучыцца адзін у аднаго: напрыклад, як падаўляць пратэсты або як маніпуляваць грамадскай думкай. Але самі сістэмы ўсё роўна розныя, бо грамадствы вельмі розныя.

— Тады чым прынцыпова адрозніваецца казахстанскае грамадства?

— Шчыра кажучы, мяне ўвогуле вельмі бянтэжыць гэтая тэндэнцыя пастаянных параўнанняў. Вельмі часта, што б ні адбывалася, усё пачынаюць параўноўваць з Беларуссю.

З пункту гледжання паліталогіі можна гаварыць пра нейкія агульныя рысы. Але пастаянна шукаць прамыя аналогіі — гэта, на мой погляд, тупіковы шлях.

Параўноўваць палітычныя працэсы ў розных краінах — гэта прыкладна як параўноўваць вожыка і елку: так, абодва калючыя, але вожык — гэта адно, а елка — зусім іншае.

У краін розныя гістарычныя і сацыяльныя ўмовы. Напрыклад, Казахстан — мусульманская краіна з цюркамоўным насельніцтвам. У яго зусім іншая структура эканомікі, іншыя рэсурсы, іншы клімат, іншая дэмаграфія.

Казахстан — гэта амаль дваццаць мільёнаў чалавек. Для параўнання, у Іране каля дзевяноста мільёнаў. Эканамічная структура таксама зусім іншая, у многім звязана з прыроднымі рэсурсамі.

Таму шукаць прамыя супадзенні проста бессэнсоўна.

Адзінае, што можа аб’ядноўваць аўтарытарныя рэжымы, — гэта выкарыстанне гвалту як асноўнага інструмента кантролю над грамадствам. На гэтым падабенства, па сутнасці, і заканчваецца.

— Тады як вы патлумачыце жаданне ўвесь час параўноўваць такія працэсы?

— На мой погляд, гэта ў значнай ступені звязана з савецкім мінулым. Але пасля 1991 года шляхі нашых краін разышліся вельмі моцна.

У грамадстваў ад пачатку была розная структура, розная эканоміка, розныя палітычныя працэсы. Таму любыя параўнанні можна рабіць толькі вельмі ўмоўна.

Шчыра кажучы, я ўжо даволі стамілася ад гэтых пастаянных спроб знайсці тое, чаго на самой справе няма. Вельмі часта такія параўнанні проста ігнаруюць рэальныя адрозненні паміж краінамі.

— Як вы думаеце, ці будуць рэальныя наступствы пасля змяненняў Канстытуцыі ў Казахстане?

— У грамадстве зараз у многім прысутнічае апатыя. Людзі не адчуваюць, што ад іх што-небудзь залежыць.

Гэта, я б сказала, прававы нігілізм: недавер да законаў і да таго, што робіць улада. Сам па сабе прынцып вяршэнства права — rule of law — у такіх умовах не працуе.

І справа не столькі ў тым, добрая Канстытуцыя ці дрэнная.

Канстытуцыя як тэкст мае сэнс толькі тады, калі яна з’яўляецца вынікам грамадскага дагавору — калі яна здабытак грамадства, калі гэта кампраміс паміж грамадствам і ўладай.

Калі ж змяненні ініцыююцца зверху і не з’яўляюцца вынікам грамадскага працэсу, то гэта, па сутнасці, дэкаратыўная рэч. Яна патрэбна перадусім самой уладзе для вырашэння яе палітычных задач.

— Як вы тлумачыце, чаму гэтыя змяненні адбываюцца менавіта цяпер?

— Тут могуць быць розныя тлумачэнні. Але ў цэлым гэта выглядае як спроба перабудаваць сістэму пад цяперашняга лідара.

Акрамя таго, відавочна, што прэзідэнт хоча ўвайсці ў гісторыю як чалавек, які змяніў Казахстан. Таму ён дзейнічае тым спосабам, які яму вядомы: ініцыюе рэформы зверху.

— Можаце параіць экспертаў, за якімі варта сачыць, каб лепш разумець тое, што адбываецца ў Казахстане?

— Я б параіла палітолага Дасыма Сатпаева. На мой погляд, гэта адзін з найбольш аўтарытэтных экспертаў. Ён даволі адкрыта кажа пра тое, што адбываецца, і публікуе свае ацэнкі.

І яшчэ раз скажу: калі ласка, перастаньце пастаянна шукаць прамыя аналогіі паміж рознымі краінамі. Гэта часта адводзіць убок і замінае разуменню рэальных працэсаў. Лепш аналізаваць кожную сітуацыю з яе ўласным кантэкстам.