Наступствы "кансістэнцыі смятаны": як новая Канстытуцыя паўплывае на Казахстан

Прыняцце новай Канстытуцыі ў Казахстане можна разглядаць як чарговы дэманстратыўны этап дэмантажу назарбаеўскага рэжыму і будаўніцтва такаеўскай уладнай канструкцыі. Як відаць, гэтым актам перападпісаны не толькі новы грамадскі дагавор, але і “кантракт” прэзідэнта з элітамі, піша выданне factcheck.kz.

Грамадству і ў першую чаргу, верагодна, вышэйшаму эшалону ўлады цяпер прадстаўлена транзітная схема з упісанай у тэкст Канстытуцыі пасадай віцэ-прэзідэнта, да якога ў перспектыве ўлада можа перайсці без выбараў. А дакладней — праз выбары, але з адзіным выбаршчыкам у асобе прэзідэнта Касыма-Жамарта Такаева.То-бок знешне нібы сістэмная схема будучага транзіту ўлады і ў цэлым новая Канстытуцыя выглядаюць хутчэй як тыповы маніфест так званай адхакратыі.

З аднаго боку, гэта адкрытая для канкурэнцыі вакансія “наследніка”. З другога боку, гэтую пасаду можна разглядаць і як своеасаблівую “моркву перад аслом”, перманентны матыватар для праяўлення лаяльнасці.

Ну і, з трэцяга боку, успомнім, што пасада другой асобы ў дзяржаве па Канстытуцыі заўсёды існавала. Раней гэта быў спікер Сената. І на другую ролю традыцыйна ў аўтакратыях прызначаецца альбо сваяк, альбо звышлаяльны паплечнік, які не праяўляе амбіцый. Не выключана, што так будзе і гэтым разам.

Закадзіраваныя ў тэксце заканатворчасць і правапрымяненне абяцаюць у асноўным дыскрэцыйнае, гэта значыць на меркаванне ўлады, узмацненне жорсткасці ў дачыненні да іншадумства, а таксама адыход ад міжнароднага права як арыенціра і прыярытэту. Роля дзяржавы па-ранейшаму пераважае над роляй асобнага грамадзяніна, як і ва ўсіх аўтакратыях.

З пункту гледжання размеркавання ўлады і лёсу кіраўніцтва краіны многае зводзіцца да двух пытанняў. Або ўся гэта гісторыя з Канстытуцыяй — пра кансервацыю і ўзмацненне ўлады, гэта значыць стварэнне Такаевым для сябе адназначнага і камфортнага “трона”, сігнал элітам не азірацца назад на назарбаеўскі этап. Або гэта пра транзіт: маўляў, “дайце мне тры гады паўнавартаснай улады, і я назаву пераемніка, перадаўшы яму стырно ўлады”. Першы варыянт выглядае больш слушным, бо стварэнне для сабе такой платформы і перадача яе іншаму не адпавядае сутнасці аўтарытарных рэжымаў.

Тым не менш factcheck.kz паспрабаваў распісаць розныя варыянты сцэнарыяў, найбольш рэальны з якіх, хутчэй за ўсё, зводзіцца да даволі трывіяльнага ўзмацнення ўладнай вертыкалі. І, верагодна, Казахстан яшчэ чакае стадыя далейшага пераразмеркавання найбуйнейшых актываў эканомікі.

Да таго часу могуць быць зарэгістраваны 1–2 новыя палітычныя партыі з функцыямі кантраляванай сістэмнай апазіцыі. У цэлым адбудзецца ціхая змена эліт і пераразмеркаванне буйных актываў пад брэндам канчатковай перамогі над “старым Казахстанам”.

Ад журналістаў і актывістаў, якія трапілі пад ціск да рэферэндуму, могуць адчапіцца, але яны, хутчэй за ўсё, самі знізяць крытычны градус. Пры аптымістычным сцэнарыі могуць вызваліць палітычных зняволеных і тых паплечнікаў былога прэзідэнта Нурсултана Назарбаева, якія ўжо не ўяўляюць пагрозы і былі затрыманы ў апошнія гады.

Пэўныя канвенцыйныя міжнародныя дагаворы ў галіне правоў чалавека могуць замацаваць у мясцовым заканадаўстве, але асцярожна і мудрагеліста. Наступны прэзідэнт пры такім сцэнарыі абвесціць, што ідзе курсам Такаева, але паступова пачне будаваць умоўна “звышновы” Казахстан, дзеля чаго дасць народу больш свабод і гарантый; аднак змены і дапаўненні ў Канстытуцыі не выключаюцца.

Сцэнарый “Hasta la vista”

Да ўмоўна аптымістычных сцэнарыяў можна аднесці яшчэ адзін варыянт з транзітам, але даволі хуткім сыходам Такаева — прычым на пасаду генеральнага сакратара ААН. Памятаючы пра дыпламатычны бэкграўнд прэзідэнта і тое, што гэта пакуль яшчэ найвышэйшая пасада для дыпламата, казахстанцы актыўна абмяркоўвалі такі варыянт развіцця падзей. У гэтым выпадку прэзідэнт можа ўзяць самаадвод пасля наступных летніх парламенцкіх выбараў.

“Існуе магчымасць таго, што прэзідэнт вырашыць усё ж такі стаць Генеральным сакратаром ААН, і тады ён павінен будзе намініравацца ў красавіку, бо красавік — гэта апошні месяц. Гэта мне здаецца малаверагодным, але не выключаецца”, — мяркуе Яўгеній Жоўціс.

“Улічваючы, што рэферэндум адкрывае электаральны цыкл у Казахстане — нас яшчэ чакаюць парламенцкія выбары, — небяспечна пастаянна наступаць на адны і тыя ж граблі. Бо кароткатэрміновая бяспека, заснаваная на «культуры імітацыі», «ілюзіі кансэнсусу» і закручванні гаек, стварае праблемы для доўгатэрміновай палітычнай стабільнасці, якая немагчымая без агульнанацыянальнага дыялогу і палітычнага кансэнсусу па ключавых пытаннях будучага развіцця краіны”, — падзяліўся палітолаг Дасым Сатпаеў.

Сцэнарый “Абнуленне тэрмінаў”

Нярэдка мадыфікацыі канстытуцый робяцца выключна для так званага абнулення тэрмінаў, каб дзеючы кіраўнік дзяржавы меў магчымасць абысці вычарпаны ліміт законных тэрмінаў. У гэтым выпадку да публічнага абвяшчэння рашэння ўсё можа ісці як па першым, так і па трэцім сцэнарыі, але затым здольны паўтарыцца ўзмоцнены варыянт развіцця падзей перад рэферэндумам.

“Не выключаецца і магчымасць абнулення тэрмінаў, таму што Канстытуцыя гэта дазваляе. І хутка прынятае рашэнне не дае магчымасці ніякім крытыкам або іншым незадаволеным ачухацца”, — кажа Яўгеній Жоўціс.

Дадзены варыянт даволі рэалістычны. Ва ўсякім разе, прэцэдэнты ў перыяд праўлення Назарбаева былі, і схемы на постсавецкай прасторы ўжо адпрацаваныя. Часам дастаткова ініцыятара (з ліку, як правіла, дэпутатаў), які ўбачыць нейкую супярэчнасць у сувязі з новай Канстытуцыяй або прапануе ўлічыць няпростыя часы і ўнікальную ролю кіраўніка дзяржавы, каб даць магчымасць балаціравацца яшчэ раз альбо падоўжыць паўнамоцтвы.

Сцэнарый “Імітацыя адлігі”

У гэтым выпадку ўлада здольная захаваць сваю ранейшую лінію, з павольным звужэннем прасторы для грамадзянскай актыўнасці, але без рэзкага закручвання гаек. Тое, што прапісана ў новай Канстытуцыі, будзе метадычна рэалізоўвацца. Пры адсутнасці арганізаванай апазіцыі асноўны ўдар прымуць нешматлікія незалежныя СМІ і блогеры.

Незалежныя галасы будуць зачышчаны або прыглушаны (кантрактамі, рэпрэсіямі), або заменены ручнымі аналагамі. Для крытычна настроеных НДА і медыя правядуць “чырвоныя лініі”, створаць і будуць падтрымліваць вакол іх негатыўны грамадскі фон (у стылі “замагенты”), але закрываць іх не стануць.

У парламент пройдуць 1–2 новаўтвораныя партыі з адведзенай ім роляй “парламенцкай апазіцыі”. Структуры ўлады паступова ачысцяцца ад тых, каго могуць палічыць прыхільнікамі ранейшага прэзідэнта, але аднапартыйны парламент застанецца таксама без рэальных паўнамоцтваў.

Казахстан на сусветнай арэне захавае за сабой статус умерана аўтарытарнай краіны без перагібаў — зараз такіх шмат.

9 пунктаў Канстытуцыі, якія выклікалі найбольш крытыкі

Адзначым, што ў казахстанскай аўдыторыі праект Канстытуцыі, мякка кажучы, не выклікаў аднадушнасці і аптымізму.

Яшчэ на этапе абмеркавання праекта адвакат, член Камісіі па канстытуцыйнай рэформе Айман Умарава раскрытыкавала яго, заявіўшы, што калі ён будзе прыняты “ў такім выглядзе”, з ім будзе “вельмі складана жыць”.

Частка экспертаў і інфлюэнсараў, магчыма, уцягнутых у агітпрапаганду, у асноўным хваліла “эпахальны дакумент”, сінхронна, шматслоўна і даволі падобна апісваючы яго плюсы. Аднак другая частка грамадства актыўна і больш крытычна абмяркоўвала тэкст. Прычым крытыцы падвяргаліся ў асноўным 9 пунктаў.

У першую чаргу ў некаторых экспертаў занепакоенасць выклікала канцэнтрацыя паўнамоцтваў у руках прэзідэнта, а таксама інстытут імунітэту перад любымі яго дзеяннямі ў перыяд кіравання, за выключэннем дзяржаўнай здрады.

“Прэзідэнт фактычна стаіць над галінамі ўлады і надзяляецца функцыяй іх «забеспячэння» і «адказнасці». У выніку фарміруецца суперканстытуцыйны статус прэзідэнта не як арбітра, а як надсістэмнага суб’екта”, — выказаўся па гэтым пытанні ў Facebook Дасым Сатпаеў.

Па-другое, цяпер замест двухпалатнага парламента будзе аднапалатны, які атрымаў новую назву — Курултай, і трапіць у яго можна будзе толькі па партыйных спісах. Дэ-факта ў Казахстане апазіцыйных партый няма. Гэта значыць, па сутнасці выключаецца магчымасць трапляння ў парламент незалежных палітыкаў.

Трэцяе — дадаюцца дыскрэцыйныя абмежаванні для правядзення мірных сходаў. З тэксту зніклі “шэсці” і “пікетаванні”, затое з’явіліся прычыны для адмовы — спасылкі на “нацыянальную бяспеку” і “маральнасць грамадства”. Тая ж “маральнасць грамадства” становіцца падставай для абмежавання свабоды слова, дзейнасці рэлігійных арганізацый і ў цэлым правоў і свабод чалавека.

Чацвёртае — з тэксту новай Канстытуцыі выключаны прыярытэт міжнародных дагавораў над нацыянальным заканадаўствам. Ад гэтага часу, наадварот, парадак дзеяння міжнародных дакументаў вызначаецца ў Казахстане нацыянальным заканадаўствам.

“Ва умовах Казахстана, мяркую, «маральнасць» будзе выкарыстоўвацца для дыскрымінацыйнага абмежавання правоў меншасцей і палітычных апанентаў, гэта значыць прадугледжваецца прамое парушэнне міжнародных стандартаў правоў чалавека. І ў гэтым сэнсе невыпадкова, што ў новапрынятай Канстытуцыі значэнне і роля міжнародных дагавораў па правах чалавека зніжаны, выражаючыся вобразна, да ўзроўню «калі захачу, то буду выконваць, не захачу — не буду!»”, — выказаўся эксперт Міжнароднай прававой ініцыятывы, юрыст Амангельды Шарманбаеў.

Пятае — “замагенты” (у заканадаўстве такога тэрміна пакуль няма, але ёсць рэестр асоб, якія атрымліваюць замежнае фінансаванне — рэд.): грамадскія аб’яднанні, якія атрымліваюць замежныя гранты, павінны рабіць інфармацыю пра атрыманыя сродкі і іх рух “адкрытай і даступнай”. Гэтаму прысвечаны артыкул у Канстытуцыі, і гэта не можа не выклікаць прадчування далейшага ўзмацнення заканадаўства і аналогій з той жа РФ.

Юрыст грамадскага фонду “Прававы медыя-цэнтр” Гульміра Біржанава называе гэта прыкладам прававой няроўнасці.

“Патрабаванні распаўсюджваюцца толькі на адну групу, і НДА загадзя ставяцца пад падазрэнне. Нагадаю, падобныя нормы, звязаныя з празрыстасцю грашовых сродкаў, ужо існуюць у дзеючым заканадаўстве”, — выказвае яна свае асцярогі.

Шостае — з’явілася паняцце шлюбу як “добраахвотнага і раўнапраўнага саюзу мужчыны і жанчыны”, знаёмае па расійскім вопыце.

“Раней такога азначэння ў Канстытуцыі наогул не існавала. У тым жа годзе ўступае ў сілу закон аб забароне «ЛГБТ-прапаганды». Усё сходзіцца, асабліва калі чытаць гэта побач з пашырэннем падстаў для абмежавання правоў праз «маральнасць грамадства» і «нацыянальную бяспеку»”, — лічыць сацыёлаг, дырэктар даследчага цэнтра Paperlab Серык Бейсембаеў.

Сёмае — цяпер права на бясплатную юрыдычную дапамогу ў выпадках, прадугледжаных законам, адсутнічае.

“Прадстаўлены праект істотна зніжае ўзровень прававой абароненасці грамадзян і ставіць пад пагрозу незалежнасць інстытута абароны”, — кажа Айман Умарава. Па яе словах, незразумела, што будзе з бясплатнай юрыдычнай дапамогай, не ўказана, на колькі гадзін можа быць затрыманы чалавек, выклікае пытанні паняцце прэзумпцыі невінаватасці, а таксама адсутнасць гарантый незалежнасці адвакатаў і прыярытэту міжнародных дагавораў.

Восьмае — вялікі рэзананс выклікала згаданае раней “моўнае пытанне”, а дакладней статус рускай мовы, закрануты ў Канстытуцыі. Як вядома, цяпер яна выкарыстоўваецца не нараўне з дзяржаўнай казахскай мовай, а поруч.

Як мы бачым у найноўшай гісторыі, мова і яе роля часта становяцца прычынамі фатальных падзей і ўмела выкарыстоўваюцца палітыкамі і прапагандыстамі.

Слова “поруч” па сэнсе прыкметна саступае ў статусе слову “нараўне”. Але дадзеная канатацыя, па ўсёй верагоднасці, з’яўляецца найбольш кампрамісным варыянтам у цяперашніх умовах для ўсіх бакоў, улічваючы агрэсіўную рыторыку з нагоды русафобіі паўночнага суседа.

Прагназуючы статус рускай мовы дэ-факта, можна меркаваць, што пры ўсіх сцэнарыях яна, хутчэй за ўсё, захавае статус-кво з натуральным зніжэннем патрэбы ў ёй, сінхронна з дэмаграфічнымі працэсамі.

Ну і, нарэшце, актыўна абмяркоўваліся незразумелыя статусы адукацыі і аховы здароўя. Звыклая для постсавецкага чалавека бясплатнасць гэтых сфер у новай Канстытуцыі гучыць як “неаплачваная грамадзянамі”. І гэта выклікала ў грамадства падазрэнне, што дзяржава здымае з сябе сацыяльную адказнасць за гэтыя сферы.

Альбо падтрымай, альбо маўчы

Паказальным быў нервовы падзейны фон да і падчас агульнанацыянальнага рэферэндуму па прыняцці новай Канстытуцыі. Прызнана, што рэферэндум адбыўся і што ён паспяховы пры афіцыйна абвешчанай яўцы ў 73,12% і адабрэнні значных 87,15% насельніцтва, што амаль супадае з данымі трох экзітполаў, праведзеных, дарэчы, арганізацыямі, ухваленымі ўладамі.

Аднак такі нібыта высокі, паводле афіцыйнай версіі, узровень падтрымкі рэзка кантраставаў з кантэкстам. Тут — штрафы і затрыманні за крытыку праекта і нават проста за апытанні, узломы і выдаленні матэрыялаў, атакі на акаўнты незалежных журналістаў і блогераў у сацыяльных сетках, шматлікія парушэнні ў дзень галасавання.

Гэта вымусіла аўдыторыю часам ужываць эўфемізмы, некаторыя з якіх сталі мемнымі. Так, напрыклад, фраза “кансістэнцыя смятаны” ўвайшла ў гісторыю Казахстана як сімвал крэатыўнага процістаяння цэнзуры.

Кідаецца ў вочы і фарсіраванне працэсу: перыяд ад агучанай прэзідэнтам Касымам-Жамартам Такаевым ідэі падрыхтоўкі новай Канстытуцыі да самога рэферэндуму заняў усяго 21 дзень.

Аднак абнаўленне Канстытуцыі, відаць, стала нечаканай навіной толькі для тых, хто не быў звязаны з уладай. 15 сакавіка на брыфінгу для СМІ Такаеў на пытанне журналіста пра паспешлівасць усёй працэдуры прызнаў, што ён яшчэ “прыкладна два гады таму пачаў працу”.

Памятаючы пра мінулыя праблемы, калі незалежныя экзітполы або назіральнікі давалі вынікі, якія істотна адрозніваліся ад афіцыйных лічбаў, дзяржава падстрахавалася і тут. Права на правядзенне экзітполаў атрымалі ўсяго шэсць арганізацый.

Сваіх міжнародных назіральных місій Казахстан не стварыў, таму насуперак АБСЕ, якая яшчэ ні разу не прызнавала выбары ў рэспубліцы цалкам адпаведнымі дэмакратычным стандартам, зрабіў стаўку на колькасць. Усяго ў Казахстан прыбылі 359 прадстаўнікоў з 38 краін і 11 міжнародных арганізацый. Але ў выніку свае папярэднія крытычныя заўвагі зрабіла толькі місія АБСЕ, з чым намеснік кіраўніка ЦВК Мухтар Ерман не пагадзіўся, заявіўшы, што “ўся дзейнасць выбарчай камісіі Казахстана будуецца на прынцыпах законнасці і права”.

Што мы маем на сённяшні дзень? Новая Канстытуцыя ўступіць у сілу 1 ліпеня гэтага года, а разам з ёй змены закрануць і іншыя законы краіны. Ужо ёсць выразны намер унесці змены ў спрэчны закон “Аб мас-медыя” і некаторыя іншыя законы, а таксама прыняць пяць новых. Звяртае на сябе ўвагу і паслявыбарчая хваля пераследу асоб, звязаных са СМІ або грамадскай дзейнасцю.

“У сувязі з тым, што цяпер ёсць паняцце «маральнасці», паняцце замежнага фінансавання, а яшчэ з улікам таго, што Канстытуцыя (23 артыкул) сама гаворыць больш пра абмежаванні, то і законы «Аб мас-медыя» і «Аб анлайн-платформах», магчыма, таксама будуць змяняцца толькі ў бок абмежавання. Цяпер цяжка даваць нейкі прагноз. Але з улікам цяперашняй сітуацыі ўвогуле ў нас нічога не ідзе ў бок лібералізацыі, усё ідзе ў бок узмацнення жорсткасці”, — рэзюмуе Гульміра Біржанава.

Пры падтрымцы “Медыясеткі”