Вы тут

Сваё чужое дзіця: як працуе рынак сурагатнага мацярынства ва Украіне

Анастасія Уласава / hromadske

Украіна — адна з нешматлікіх краін у Еўропе, дзе камерцыйнае сурагатнае мацярынства дазволена на заканадаўчым узроўні. А пасля таго, як Тайланд і Індыя забаранілі нараджаць дзяцей з дапамогай дапаможных рэпрадуктыўных тэхналогій, Украіну сталі называць "меккай сурагатнага мацярынства". З усяго свету сюды пачалі ехаць бацькі, якія не могуць мець дзяцей. У адказ на попыт ва Украіне на хуткую руку пачалі ствараць яшчэ больш агенцтваў дапаможных рэпрадуктыўных тэхналогій.

Журналістка hromadske Алеся Біда і фотакарэспандэнт Анастасія Уласава высветлілі, з якімі рэаліямі сутыкаюцца біялагічныя бацькі, на якія ахвяры ідуць жанчыны і дзеля чаго становяцца сурагатнымі маці.

Аказалася, што гэта не наша дзіця

Муж і жонка з Кітая Лі Вэй і Дай Цісю вясной мінулага года прыехалі ва Украіну з надзеяй, што тут сурагатная маці вынасіць для іх дзіця.

"У выбары паміж Амерыкай і Украінай мы вырашылі выбраць Украіну. Таму што якасць паслуг аднолькавая, але цана пералётаў з Кітая і кошт паслуг вельмі адрозніваецца", — расказвае Лі Вэй.

Па заканадаўстве ва Украіне дазволена гестацыйнае сурагатнае мацярынства — жанчына толькі выношвае дзіця і не мае з ім генетычнага сваяцтва. Муж і жонка знайшлі ў інтэрнэце клініку, прыехалі ва Украіну, выбралі самы дарагі пакет паслуг з "гарантыяй цяжарнасці", падпісалі дамову, і сурагатнай маці перасадзілі эмбрыён ад донара-ўкраінкі і Лі Вэя.

Кітайцы перыядычна бачыліся з жанчынай, якая выношвала іх дзіця. Лі Вэй купляў падарункі для яе і яе дваіх дзяцей. Муж і жонка нават набылі кватэру ў Кіеве і збіраліся ў будучыні весці тут бізнес. "Мы планавалі жыць ва Украіне, пакуль дзяўчынка не пойдзе ў школу. Тут лепшая экалогія, і мы хацелі, каб яна вывучыла мову".

У чэрвені дзяўчынка нарадзілася. На сваіх кітайскіх бацькоў яна была зусім не падобная, але яны на гэта не звярталі ўвагі. Яе назвалі Інай і ўжо рыхтаваліся да паездкі ў Кітай, каб пазнаёміць са сваякамі.

Пасля родаў замежнікі ва Украіне павінны атрымаць украінскае пасведчанне аб нараджэнні дзіцяці, згоду ад сурагатнай маці і даведку пра генетычнае сваяцтва ад клінікі. Па кітайскім заканадаўстве, каб зарэгістраваць дзіця, якое нарадзіла сурагатная маці, неабходна зрабіць ДНК-тэст на сваяцтва з біялагічнымі бацькамі. "Мы яго зрабілі, і аказалася, што гэта не наша дзіця".

Лі Вэй. Кіеў, 8 кастрычніка 2019 года / Анастасія Уласава / hromadske

Дай Цісю з нервовым зрывам паляцела дадому. Лі Вэй застаўся. "Мы прааналізавалі ўсю дакументацыю і не знайшлі парушэнняў у тым, што мы рабілі. У мяне няма пытанняў да доктара, які праводзіў гэтую праграму. Вырашыць праблему можна, атрымаўшы ДНК сурагатнай маці і ўсіх удзельнікаў працэсу", — сказалі яму ў клініцы.

Пасля паўторнага ДНК-тэсту аказалася, што біялагічнай маці дзяўчынкі з'яўляецца сурагатная мама, а з бацькам — 0% генетычнага сваяцтва. Сурагатная маці адмовілася гэта прызнаваць і забіраць дачку. Лі Вэй аказаўся з дзіцем, якое належала яму толькі ва Украіне. У Кітаі пацвердзіць бацькоўства ён не мог, а ўсынаўленне дзяцей з-за мяжы там забаронена.

Наступны раз Лі Вэй пайшоў у клініку разам з Мікалаем Кулебам — упаўнаважаным прэзідэнта па правах дзіцяці. Яны выклікалі паліцыю і напісалі заяву з просьбай расследаваць гэты выпадак.

Крыху пазней Кулеба заявіў, што цяпер сурагатнае мацярынства ва Украіне — "бескантрольны продаж нашых дзяцей за мяжу", і яго трэба забараніць да ўрэгулявання заканадаўства. Асобнага закона аб сурагатным мацярынстве ва Украіне няма. Агенцтвы і клінікі карыстаюцца пэўнымі палажэннямі Сямейнага кодэкса Украіны, Правіламі дзяржаўнай рэгістрацыі актаў грамадзянскага стану ва Украіне, а таксама загадам "Аб зацвярджэнні Парадку прымянення дапаможных рэпрадуктыўных тэхналогій ва Украіне" Міністэрства аховы здароўя.

Лі Вэй (у цэнтры) з адвакатам і перакладчыцай. Кіеў, 8 кастрычніка 2019 года / Анастасія Уласава / hromadske

Сказала дзецям, што паехала на працу

На знаходжанне ва Украіне і нараджэнне свайго дзіцяці Лі Вэй патраціў $200 тыс. Менш за дзясятую частку ад гэтай сумы атрымала сурагатная маці.

У клініцы кітайцам у рэшце рэшт сказалі, што гэта менавіта сурагатная маці парушыла ўмовы дамовы, у якой гаварылася аб тым, што яна не можа ўступаць у палавыя кантакты на працягу перыяду выношвання дзіцяці.

Дырэктар Цэнтра медыцынскага і рэпрадуктыўнага права Сяргей Антонаў расказвае, што толькі за мінулы год адбылося каля дзясятка такіх выпадкаў, калі ДНК дзіцяці і біялагічных бацькоў не супадала. А якасныя паслугі, па перакананні Антонава, у краіне аказваюць у дзесяці клініках. І пакутуюць ад гэтага не толькі біялагічныя бацькі, але і сурагатныя маці.

Адна з іх, 37-гадовая Ірына (імя змененае. — Рэд.) з Лісічанска (Луганская вобласць), сустракае нас у наёмнай кватэры ў аддаленым раёне Кіева. Жанчына адзета ў цёплы халат, які зацягнуты поясам на ўжо круглым жываце. На нагах мяккія хатнія тапачкі. Ірына праводзіць нас у пакой з цьмяным святлом.

Яна прыехала ў Кіеў, каб наступныя тры месяцы, да канца цяжарнасці, жыць у наёмнай кватэры. Па дамове яе павінна даць агенцтва, а аплаціць — біялагічныя бацькі.

Ірына ў наёмнай кватэры ў Кіеве / Алеся Біда / hromadske

Ірына планавала пераехаць туды з сынам, але замест ложкаў у кватэры было тры раскладныя канапы, у ванным пакоі — цвіль і грыбок, а на кніжнай паліцы — папярэджанне з Кіеўэнерга пра запазычанасць і адключэнне ад сістэмы электразабеспячэння. На стале ў пакоі, дзе пасялілася Ірына, ляжыць некалькі ўпаковак з лекамі. "Я б сябе значна лепш адчувала, калі б засталася дома ў цяпле, утульнасці і побач з дзецьмі. А тут у мяне нават ціск пачаў павышацца", — расказвае жанчына.

Па схеме, калі апошнія месяцы цяжарнасці сурагатная маці павінна пераязджаць са свайго горада ці вёскі ў арандаваную кватэру, працуе большасць агенцтваў. Выгадна гэта і для агенцтва, каб дактары маглі сачыць за тым, як праходзіць цяжарнасць сурагатнай маці, і для жанчыны, калі тая не хоча выдаваць інфармацыю пра цяжарнасць.

У Ірыны, акрамя бацькоў і мужа, ніхто не ведае пра яе стан. Шаснаццацігадовая дачка і васьмігадовы сын думаюць, што іх мама проста набрала вагу. А з дому на некалькі месяцаў яна з'ехала, каб зарабіць грошай. "Мой муж на заробках у Мелітопалі. Я яго ўжо тры месяцы не бачыла. Вось і я дзецям сказала, што паехала на працу".

У гэтай няўтульнай кватэры Ірыне даводзіцца месціцца тры месяцы, да нараджэння дзіцяці / Алеся Біда

За нараджэнне дзіцяці Ірына павінна атрымаць $13 500. Гэтыя грошы ёй патрэбныя для жыцця і для ўніверсітэта дачцэ. "Раней я працавала кладаўшчыком на заводзе. Потым пайшла ў дэкрэт. А далей... 2014 год, і ўсе заводы пачалі закрываць. І так я не працую ўжо восем гадоў".

Пра сурагатнае мацярынства Ірына даведалася ад знаёмай з Лісічанска. Па яе ж рэкамендацыях і звярнулася ў агенцтва. З біялагічнымі бацькамі дзіцяці, французамі, Ірына ні разу не мела зносін: усё адбывалася праз агентаў-пасярэднікаў. "Агенцтву выгадна, каб я не кантактавала з біялагічнымі бацькамі дзіцяці. Уявіце, якой была б іх рэакцыя, калі б яны ўбачылі гэтую кватэру? Яны б дакладна не плацілі грошы за гэта".

Увечары, як толькі пачало цямнець, Ірына цёпла апранулася і з'ехала з кватэры начаваць да іншай жанчыны.

Зарабіць на лепшае жыццё для сваіх дзяцей

Штогод на гарачую лінію "Ла-Страда", грамадскай міжнароднай праваабарончай арганізацыі, паступае каля сотні званкоў ад сурагатных маці. "У асноўным нам тэлефануюць жанчыны, якія або збіраюцца ўступіць у праграму сурагатнага мацярынства, або ўжо выношваюць дзіця. І невялікая частка жанчын, якія нарадзілі дзіця. Улічваючы, што дзяржава не мае спецыяльных гарачых ліній падтрымкі для сурагатных маці і клінікі таксама не даюць псіхолагаў, сто званкоў у год — гэта шмат", — кажа Марына Лягенька, дырэктар Дэпартамента прававой і сацыяльнай дапамогі з "Ла-Страда".

"Псіхалагічная дапамога? У нас ёсць чат у "Вайберы", у якім дзесьці дваццаць сурагатных маці, якія ўжо нарадзілі дзіця або выношваюць цяпер. Там мы ўсе размаўляем. І стаім гарой адна за адну", — расказвае 25-гадовая Воля. Яна сядзіць у кафэ каля акна, адкуль добра відаць чыгуначны вакзал, дапівае зялёную гарбату і чакае цягніка. Паўтара года таму Воля нарадзіла двайнят для кітайскай пары, да гэтага была донарам яйцаклетак. Цяпер яна зноў цяжарная па праграме сурагатнага мацярынства і прыехала ў Кіеў на абследаванне.

Адна з гераінь / Анастасія Уласава / hromadske

"Перад папярэднімі родамі да мяне прыйшла псіхолаг з аркушам паперы і папрасіла намаляваць свае роды, як я іх бачу. Я намалявала тое, што думала: зверху біялагічныя бацькі са сваімі дзецьмі, а знізу — я са сваім сынам і сям'ёй. Пасля гэтага яна перастала да мяне хадзіць".

Воля сцвярджае, што не было праблем падчас першай цяжарнасці. Дзяцей аддала бацькам лёгка. "Па мяне ў радзільню прыехаў муж, падарыў букет руж, і мы паехалі дадому, як быццам нічога не адбылося. Мы вярнуліся да ранейшай жыцця".

На заробленыя грошы муж з жонкай зрабілі рамонт і паехалі адпачываць на мора. Яшчэ некалькі месяцаў Воля мела зносіны з біялагічнымі бацькамі дзяцей, якіх яна выношвала. Яны дасылалі ёй фота і відэа малых.

"А потым мой тэлефон вырашыў перастаць падтрымліваць месенджар, у якім мы размаўлялі", — тлумачыць Воля і кажа, што не шкадуе, што так здарылася. Хоць фота з дзецьмі на тэлефоне ў яе яшчэ ёсць, яна з усмешкай іх паказвае. "Гэтыя дзеці жывыя-здаровыя, трэцяга лютага ім будзе ўжо па паўтара года. Больш я пра іх не хачу нічога ведаць".

Воля / Анастасія Уласава / hromadske

На працягу размовы Воля час ад часу паўтарае, што, нягледзячы на ​​асуджэнне людзей, ганарыцца тым, што нарадзіла дзяцей для бяздзетнай пары. І наадварот, апраўдваецца, што ў яе не было пачуццяў да дзяцей. "Чаму мы ідзём у гэтыя праграмы? Каб зарабіць на лепшае жыццё для сваіх уласных дзяцей. Гэтым разам атрымаю на тысячу долараў больш і планую адкрыць кафэ".

Воля тлумачыць, што ў гарадку на поўначы Украіны, дзе яна жыве, працу знайсці цяжка. Апошні раз жанчына працавала яшчэ да нараджэння сына, пяць гадоў таму. "Кажуць, мінімальная зарплата ў нас у горадзе — восем тысяч. Але па факце было б добра тры атрымаць. Наша праца — гэта бармен, афіцыянт, кухар. Я таксама па адукацыі кухар. Пакуль не пайшла ў дэкрэт, то працавала ў бары і ў більярдзе".

Волін муж час ад часу ездзіць на заробкі ў Маскву. Калі жанчына была на апошніх месяцах папярэдняй цяжарнасці, ён вярнуўся дадому, каб дапамагаць ёй з бытам і доглядам сына. "Ёсць шмат дзяўчат, якія прыязджаюць з вёскі. І ўсё, што яны хочуць, — гэта паставіць пластыкавыя вокны ў дом. Хтосьці за гэтыя грошы купляе свіней, курэй і разводзіць іх. Не ўсе мы з горада. У мяне таксама бацькі жывуць у вёсцы, і я сама там нарадзілася".

За 40 хвілін да адпраўлення цягніка Воля дапівае гарбату, бярэ сумку са сталічнымі гасцінцамі для сына і ідзе на вакзал.

Воля / Анастасія Уласава / hromadske

Гэта ўсё ад беднасці

"Гэта ўсё стэрэатып, што сурагатная маці — адразу з сяла, без адукацыі і працы. У большасці выпадкаў жанчына згаджаецца на гэта дзеля набыцця жылля. Ніхто на футра або крутую тачку не зарабляе", — кажа Марына (імя змененае. — Рэд.), 27-гадовая кіяўлянка. Яна на пятым месяцы цяжарнасці.

Жанчына сядзіць спінай да панарамнага акна ў кафэ. Яе трохі павялічанага жывата пад цёплым світарам і курткай яшчэ не прыкметна. "У сваякоў майго мужа былі праблемы са здароўем, яны не маглі мець дзяцей. Грошай, каб аплаціць у клініцы паслугі сурагатнай маці, у іх не было. Тады я пагадзілася бясплатна вынасіць для іх дзіця".

Пакуль Марына праходзіла абследаванне, у пары атрымалася зацяжараць з дапамогай ЭКА. "А потым, калі я зразумела, што больш не магу жыць у адной кватэры з бацькамі мужа, то стала разглядаць варыянт, каб стаць сурагатнай маці за грошы".

Марына / Анастасія Уласава / hromadske

Жанчына пачала вывучаць украінскі рынак сурагатнага мацярынства, умовы дамоваў у агенцтвах, кошт паслугі. "Муж быў не супраць. Сам ён не хацеў што-небудзь мяняць. Ён жыве ў кватэры, і яму нармальна. Маўляў, 50% людзей жывуць горш, чым мы. Але 50% жывуць лепш!"

Да дэкрэта Марына працавала менеджарам па продажах у спартыўным клубе і магла адкладаць грошы. У дэкрэце ўсё змянілася: мужу прыйшлося цалкам забяспечваць сям'ю. "Калі нарадзіўся сын, я даведалася, што такое безграшоўе. Як бы муж ні стараўся, на яго адну зарплату выжываць складана. Мне патрэбен быў дадатковы даход, які не патрабаваў вялікіх высілкаў. Акрамя здароўя".

Марына адправіла анкету ў восем агенцтваў, якія аказваюць паслугі сурагатнага мацярынства. Пачала праходзіць абследаванне і здаваць аналізы. Для яе знайшлі ўкраінскую сям'ю: менавіта такім было яе патрабаванне. "Я адразу зразумела, што зацяжарала, таму што таксікоз пачаўся, як толькі я выйшла з лякарні і села ў таксі. Калі б я не зацяжарала з першай спробы, больш бы не спрабавала. Гэта вельмі вялікая нагрузка на арганізм".

Марына / Анастасія Уласава / hromadske

Двойчы на месяц Марына праходзіць абследаванне ў прыватнай клініцы ад агенцтва, час ад часу мае зносіны з біялагічнымі бацькамі, штомесяц яны дасылаюць ёй сродкі. Падтрымку жанчына знаходзіць у суполках для сурагатных маці, у яе ёсць профіль у "Інстаграме", дзе яна вядзе дзённік мацярынства. І пераконвае, што ў псіхалагічнай дапамозе не мае патрэбы.

Пра тое, што яна сурагатная маці, ведаюць бацькі яе і мужа. Сыну Марына не расказвае пра цяжарнасць. "Ён усё роўна гэтага не будзе памятаць. Калі народзіцца дзіця, яму будзе толькі тры гады".

Жанчына сцвярджае, што ў яе няма пачуццяў да дзіцяці, якое яна выношвае, і яна не ўспрымае яго як свайго. Для яе гэта мацярынства — праца і магчымасць набыць уласнае жыллё. За нараджэнне дзіцяці жанчына павінна атрымаць $15 500, штомесяц — $350 і пакрыццё за вопратку. "Гэта ўсё ад беднасці", — кажа яна.

Мы праводзім Марыну праз лес у дзіцячы садок, куды яна спяшаецца, каб забраць сына.

Марына / Анастасія Уласава / hromadske

Пасляслоўе

Пройдзе некалькі месяцаў, і Марына напіша ў дзённіку ў "Інстаграме" пра праблемы са здароўем, эмацыянальнае напружанне, хваробу сына і пераезд да яе бацькоў. "Стараюся не нервавацца, але вельмі перажываю за дзяўчынку. Біялагічныя бацькі так яе чакаюць. Але не так хутка... Мая першая цяжарнасць была лайт-версіяй сурагатнай".

Сурагатнай маці Ірыне з Лісічанска агенцтва на наступны дзень прапануе лепшую кватэру. Там яна будзе жыць з сынам і мужам. Яе роды наступяць заўчасна і працягнуцца трыццаць гадзін. Хлопчык народзіцца з ацёкам галаўнога мозга. "З-за стрэсу, з-за кватэры ціск пачаў павышацца, і мая праграма скончылася так сумна". Стан дзіцяці праз месяц стабілізуецца. Грошы за праграму Ірына не атрымае адразу, яшчэ месяц яна будзе чакаць пятую частку выплаты. У верасні жанчына плануе зноў стаць сурагатнай маці.

Па справе Лі Вэя працягнецца дасудовае расследаванне. Іну ўдачарыць украінская сям'я. "Гэта маладая сям'я, якая вельмі чакала дзіця. Яна ўжо тыдзень там, але юрыдычныя бацькі яшчэ чакаюць рашэння суда", — раскажа адвакат Лі Вэя.

А Воля, якая выношвае двойню для кітайскай сям'і, вернецца з Кіева дадому каля васьмі вечара і скажа сыну, што ездзіла на працу.

Каб сачыць за галоўнымі навінамі, падпішыцеся на канал Еўрарадыё ў Telegram.

Мы штодня публікуем відэа пра жыццё ў Беларусі на Youtube-канале. Падпісацца можна тут.