“38 першакласнікаў у адным класе — гэта вар’яцтва”. Чаму мінскія школы перапоўненыя?

31/08/2026 - 16:30

Школьнікі / tvrgomel.by

Мінскія бацькі ў сацыяльных сетках б’юць трывогу: у школах спальных раёнаў і новабудоўляў класы ўшчыльняюць да 38, а часам і да 40 чалавек. Бацькі абураюцца, школы разводзяць рукамі — яны абавязаны прымаць усіх дзяцей паводле прапіскі. Але як у такіх умовах вучыць і вучыцца?

— Гэта вар’яцтва, я б ніколі не пагадзілася працаваць з такой колькасцю дзяцей, — кажа Еўрарадыё настаўніца Таццяна Крапіневіч.

Мы пагаварылі пра тое, чаму беларускія школы трашчаць па швах, чаму сістэма “ўсеагульнага навучання” не ратуе ад перапоўненасці і чаму педагогі масава выгараюць і сыходзяць з прафесіі — часам літаральна за касу супермаркета.

“38 первоклашек в одном классе — это сумасшествие”. Почему минские школы переполнены?

Таццяна Крапіневіч / Euroradio

Без лімітаў: як зніклі нормы напаўняльнасці

— Цікава, калі я не аддам дзіця ў школу, дзе ў класе 38 вучняў, і пакіну яго дома, да мяне прыйдуць і скажуць, што я дрэнная маці? — піша ў Threads жыхарка Ваеннага гарадка Уручча, якая даведалася пра колькасць вучняў у новым класе свайго сына.

Праблема перапоўненых класаў не новая, але яна абвастраецца з кожным годам. Справа тут не толькі ў забудове новых мікрараёнаў і дэмаграфіі, але і ў сістэмных зменах у заканадаўстве.

Таццяна Крапіневіч тлумачыць юрыдычны бок пытання.

— Як такой так званай нормы напаўняльнасці класа не існуе. Яна калісьці была, да 2022 года (20–25 чалавек) — цяпер ні мінімуму, ні максімуму няма.

Выключэнні засталіся толькі для інтэграваных класаў і сельскай мясцовасці, дзе мінімум складае 5 чалавек. Для ўсіх астатніх школ рамкі сцёртыя, а адміністрацыя аказваецца ў безвыходным становішчы.

— Дырэктар школы не можа не прыняць дзіця, калі яно паводле прапіскі адносіцца да гэтай школы, не можа яму адмовіць. Разумееце? Кожнае дзіця мае права на адукацыю, і гэтае права павінна быць рэалізавана.

Два класы ў адным: псіхалагічны клімат на мяжы

Калі ў класе замест 20–25 вучняў аказваецца пад 40, навучальны працэс ператвараецца ў выжыванне — як для дзяцей, так і для настаўніка. Таццяна Крапіневіч прызнаецца, што шчыра спачувае калегам.

— Я не ўяўляю, як яны працуюць. У мяне максімальна было 30 чалавек у класе. Арганізаваць працэс, вядома, можна, але тут пытанне ў якасці, індывідуальным падыходзе, ацэньванні і нават проста ў пытанні псіхалагічнага камфорту.

Асабліва цяжка даводзіцца ў пачатковай школе, дзе нагрузка ўзрастае каласальна, а аплата працы за гэтую перагрузку застаецца сімвалічнай.

— Зніжаецца якасць псіхалагічнай атмасферы, падае і якасць навучання, якасць камунікацыі. Калі казаць пра нагрузку на настаўніка, то ўявіце: сшыткі ў пачатковай школе трэба правяраць кожны дзень па трох прадметах — матэматыцы і пісьмовых. Гэта як два класы, ну а фактычна клас адзін атрымліваецца. Даплата за праверку сшыткаў — мізэрная.

40 дзяцей у адным кабінеце — а як жа санітарныя нормы?

Афіцыйна санітарныя правілы расстаноўкі парт, асвятлення і адлегласці да дошкі ніхто не адмяняў. Але на практыцы выконваць іх у забітым да канца класе бывае складана.

— Вядома, гэтыя санітарныя нормы існуюць, іх ні ў якім разе нельга парушаць, — кажа Таццяна Крапіневіч. — Калі яны парушаюцца, наступствы будуць ад санстанцыі.

Для першакласнікаў, якія толькі прыходзяць у школу са значна меншых груп дзіцячага садка, рэзкае траплянне ў перанаселены клас становіцца найцяжэйшым стрэсам.

— Вы ўявіце, першы месяц — гэта проста ўвядзенне ў школьнае жыццё, гэта адаптацыя... Дзіця трапляе ў такі вялікі калектыў з маленькай групы! А на настаўніка якая каласальная нагрузка, каб усачыць за гэтымі 40 маленькімі людзьмі. Як арганізаваць, навучыць іх, навучыць проста хаця б бяспечна знаходзіцца ў гэтай школе?

Настаўніца звяртае ўвагу на дзіўны парадокс у правілах бяспекі.

— Калі настаўнікі вывозяць дзяцей на экскурсіі, ёсць замацаваная норма: на 10 школьнікаў павінен быць адзін суправаджаючы дарослы. Чамусьці ў класах, дзе дзяцей вучаць штодня, падобных нормаў няма.

Чаму класаў не становіцца больш?

Лагічнае пытанне: калі дзяцей занадта шмат, чаму проста не адкрыць яшчэ адзін паралельны клас? Школы і рады былі б гэта зрабіць, але ўсё ўпiраецца ў катастрафічны недахоп кадраў. Паводле Таццяны, дырэктар школы сам па сабе не можа проста так пашырыць штат — працэдура патрабуе складаных узгадненняў “наверсе”.

— Дырэктар можа звярнуцца ў вышэйстаячы орган: маўляў, просім вас у сувязі з тым, што набралася столькі заяў, дазволіць адкрыць дадатковы клас. І калі ёсць настаўнікі, і калі ўсё сыходзіцца, то ўсё добра. Але ў выніку ўсё залежыць ад рашэння зверху.

Галоўны тормаз тут — адсутнасць тых самых настаўнікаў, якія пагадзіліся б узяць гэты клас.

— Я ўпэўнена, гэта толькі праз тое, што няма настаўнікаў, гатовых узяць новы клас. Былі б настаўнікі — такіх вялікіх класаў не было б.

Мінская перагрузка супраць пустых вёсак

Праблема перапоўненых класаў — гэта спецыфіка буйных гарадоў і ў першую чаргу Мінска з яго новымі кварталамі. Паводле Таццяны Крапіневіч, у рэгіёнах і сельскай мясцовасці сітуацыя выглядае дыяметральна супрацьлегла.

— Ёсць такая тэндэнцыя — дзяцей з кожным годам становіцца ўсё менш і менш. У адным годзе магло быць тры класы, праз два — добра, калі набіраецца адзін. На жаль, дэмаграфічная сітуацыя толькі пагаршаецца.

Пры гэтым закладаць бюджэт і планаваць колькасць класаў дзяржава спрабуе загадзя з дапамогай сістэмы “ўсеагульнага навучання”. Настаўнікі штогод абыходзяць дамы, перапісваючы будучых вучняў, але рэальнасць усё роўна аказваецца мацнейшай за планаванне — што ў вёсцы, што ў горадзе.

“Школа ператвараецца ў міні-турму”

Чаму ж у Мінску няма каму вучыць дзяцей, нягледзячы на тое, што педагагічныя ВНУ і каледжы штогод выпускаюць спецыялістаў? Таццяна Крапіневіч упэўнена: справа ў прэстыжы прафесіі, нізкіх заробках і велізарнай колькасці неўласцівых настаўніку абавязкаў. Маладыя спецыялісты ўцякаюць са школ адразу пасля заканчэння абавязковай адпрацоўкі.

На фізіка-матэматычныя спецыяльнасці ў педагагічных ВНУ фіксуюцца хранічныя недаборы, а прахадныя балы апусціліся да крытычнага мінімуму.

— Сёння, калі чалавек з мазгамі і ведае матэматыку, ён наўрад ці пойдзе ў педагогіку.

Тыя ж, хто працуе даўно, сыходзяць праз жудаснае выгаранне і абсурдныя патрабаванні. Замест выкладання і прафесійнага развіцця настаўнікаў абавязваюць правяраць спраўнасць печаў у дамах, дзяжурыць, прыбіраць класы.

— Некаторыя педагогі, якія шмат гадоў адпрацавалі ў школах, аддаюць перавагу проста сесці за касу ў краме. Нагрузка расце, ціск таксама — школа ператвараецца ў такую міні-турму, дзе ў школьнікаў цяпер могуць выбарачна правяраць у заплечніках рэчы, глядзець, на якія Telegram-каналы яны падпісаны.
А калі настаўніку трэба ісці печку правяраць, а пасля ўрокаў яшчэ і памыць падлогу ў сваім жа класе, ну, наўрад ці ў яго будзе жаданне прафесійна развівацца.

Настаўнікі выгараюць / Shutterstock

Што трэба змяніць, каб выратаваць сістэму?

На думку педагога, праблему перапоўненых класаў немагчыма вырашыць простым узвядзеннем новых будынкаў ці кропкавымі мерамі. Патрэбна глыбокая рэформа ўсёй сістэмы адукацыі.

— Тут адным маленькім кропкавым рашэннем не абыдзешся, гэтую сістэму даўным-даўно трэба мяняць, — кажа Таццяна Крапіневіч. — Нават калі мы цяпер рэзка памяняем сістэму адукацыі і пачнём праводзіць нейкія рэформы, усё роўна яшчэ застануцца пытанні. Трэба падымаць прэстыж прафесіі, каб настаўнікі хацелі працаваць, забіраць у іх непатрэбныя функцыі, падымаць заробкі і гэтак далей.

Сёння ж дзяржава выбірае шлях эканоміі, размяркоўваючы бюджэт аднаго настаўніка на велізарны клас, замест таго каб плаціць двум педагогам за якасную працу з меншай колькасцю дзяцей і рабіць усё магчымае, каб вырашыць праблему недахопу кадраў.

За бортам застаецца галоўнае — якасць адукацыі і псіхалагічнае здароўе будучага пакалення.