Атрымаць “нізкі статус” ці дадатковы год: што стаіць за артыкулам 411

Праз беларускія турмы прайшлі сотні палітычных вязняў, і каля сотні з іх не выходзіла адразу пасля заканчэння тэрміну адбыцця пакарання. Супраць іх у калоніі распачыналі справы па арт. 411 КК РБ (“Злоснае непадпарадкаванне патрабаванням адміністрацыі папраўчай калоніі”).

Артыкул 411 існуе ў беларускім праве з 90-х гадоў. Як распавядаюць самі вязні, ён з’явіўся для таго, каб кантраляваць “блатных” зняволеных. І, маўляў, да гэтага часу ў калоніях ёсць крымінальнікі, якіх судзілі па гэтым артыкуле ледзь не дзясятак разоў.

Цяпер жа гэты артыкул прымяняюць і ў дачыненні да палітычных вязняў, каб працягнуць ім тэрмін у зняволенні. Пра гэта Еўрарадыё распавялі некалькі ўжо вызваленых беларусаў.

Падрыхтоўка да “выбараў” 2025 года

Тамаз Піпія быў затрыманы ў верасні 2020 года. Яго асудзілі за “ўдзел у масавых беспарадках” на 6 гадоў і 6 месяцаў зняволення. Падчас адсідкі ў калоніі № 1 супраць яго пачалі новую справу — па 411 артыкуле.

Паводле слоў хлопца, прычынай для пераследу сталі публікацыі пра яго ў медыя. Аднаго дня, 2 красавіка 2024 года, яго пасадзілі ў клетку для парушальнікаў, і ўвечары таго ж дня супрацоўнік калоніі зачытваў артыкулы пра Тамаза.

— Яны сказалі, што ўсё было перададзена ў КДБ. У мяне яшчэ, пакуль я быў у клетцы, знайшлі сшыткі з запісамі. Гэта было прычынай, яны гэтага не хавалі, — кажа Піпія.

Адміністрацыя прызналася, што загад быў менавіта ад службаў, якіх збянтэжыла тое, што нейкім чынам інфармацыя з калоніі прасочваецца на волю.

Пасля гэтага на хлопца пачалі складаць ледзь не штодня рапарты аб парушэннях, хаця ў папярэднія два гады іх не было. У той жа час на волі хварэла маці Тамаза, а яго абмяжоўвалі ў сувязі. Усё ж, як кажа Піпія, ён знаходзіў спосабы данесці пра гэта на волю.

Яшчэ адной нагодай было тое, што ў пачатку 2025 года ўлады Беларусі ўжо рыхтаваліся да “прэзідэнцкіх выбараў”.

— У жніўні 2024 года да мяне прыязджаў супрацоўнік ГУБАЗіКа, які адкрыта сказаў, што зараз будуць выбары і, маўляў, ты мусіш сядзець. Хаця іронія ў тым, што я мусіў вызваляцца пасля выбараў, у сакавіку, — адзначае палітвязень.

Санвузел або новы артыкул

Падобную ўвагу да вязняў перад выбарамі спазнаў і палітычны зняволены ў калоніі № 2 — блогер Павел Спірын. За чатыры месяцы да вызвалення, увосень 2024 года, адміністрацыя пачала “рыхтаваць” яго да новай судовай справы.

— Спачатку я не разумеў, што адбываецца, таму што не было падстаў для гэтага артыкула. Прэтэнзій з боку калоніі да мяне не было. Потым, калі ўжо знаходзіўся ці то ў ШІЗА, ці то ў ПКТ, я пачуў па радыё, што Лукашэнка перанёс выбары на пяць месяцаў. І я зразумеў, у чым сапраўдная прычына. Тое ж мне пацвердзілі падчас следства: маўляў, да вас прэтэнзій няма, але зрабіць нічога з гэтым не можам, — распавядае Спірын.

Атрымаць “нізкі статус” ці дадатковы год: што стаіць за артыкулам 411

Тамаз Піпія і Павел Спірын / Facebook / Belsat

Юрыдычна ж справа была аформлена як “адмова прыбіраць санвузел”. Але, як адзначаюць вязні, пагадзіцца на такую працу — падпісацца на праблемы ў калоніі. Прыбіраюць туалеты збольшага вязні, якія знаходзяцца ў “нізкім статусе”, да прыкладу, асуджаныя за педафілію.

Спірын выбраў новае зняволенне — яшчэ год, але ўжо ў калоніі строгага рэжыму.

— Тых людзей, якія не вытрымалі і пагадзіліся на выкананне гэтых работ, я ні ў якім разе не абвінавачваю. Па-першае, гэта ўсяго толькі гульня. Па-другое, у кожнага свой болевы парог. Я разумею, наколькі ім было цяжка ў калоніі, як на іх ціснулі, каб яны пагадзіліся гэта выконваць, — кажа Спірын.

Былы палітвязень Ігар Карней згадвае, што сутыкнуўся з падобнай правакацыяй, калі знаходзіўся ў ПКТ. Заходзячы ў прагулачны дворык, ён заўважыў шмат бруду: недапалкі, агрызкі, нейкія паперкі.

— І цябе прымушаюць прыбіраць не сваё. Гэта робіцца адмыслова, каб цябе падагнаць пад парушэнне. У любым выпадку, работа “мужыкоў”, звязаная з уборкай туалетаў ці вынасам смецця, аўтаматычна цябе пераводзіць у нізкую касту.

Натуральна, я адмаўляўся, бо калі ўжо зробіш так, то не выберашся. А яны адмыслова ўключалі відэарэгістратар. Некалькі разоў паўтаралі: будзеш прыбіраць ці не будзеш? Я казаў, што не буду, бо гэта правакацыя. І на гэтай падставе яны склалі рапарт.

Ігар Карней / Facebook

Яны далі мне пачытаць паперку, зляпаную недзе на ўзроўні начальніка, што “неаднаразова, паслядоўна парушаў унутраную дысцыпліну, не падпарадкоўваўся патрабаванням, на паставе чаго заслугоўвае большага пакарання”.

Дата на гэтай паперцы стаяла 11 кастрычніка, то-бок Ігар месяц не ведаў, што супраць яго распачата крымінальная справа. Пры гэтым на пачатку кастрычніка Ігар даведаўся пра анкалагічны дыягназ жонкі.

Як развіваецца пераслед

Паводле Карнея, “проста так 411 артыкул не нараджаецца” — маўляў, каб яго павесіць, трэба назбіраць парушэнняў. У яго выпадку іх пачалі вешаць яшчэ ў каранціне.

Карней заехаў у калонію ў чэрвені 2024 года і адразу спазнаў увесь алгарытм ціску. За прымітыўныя парушэнні, такія, як, напрыклад, не прывітацца з кімсьці з супрацоўнікаў калоніі (а трэба гэта рабіць пры кожным спатканні), складаецца рапарт, які разглядае начальнік калоніі з камісіяй. Напачатку можна атрымаць вымову, потым пазбаўленне перадач, спатканняў, тэлефонных званкоў.

Калі такіх парушэнняў збіраецца шмат — вязня адпраўляюць у ШІЗА. Пасля некалькіх разоў там — у ПКТ.

— Гэта ўжо лепшыя ўмовы, бо ў цябе ёсць магчымасць замаўляць раз на тыдзень тры кніжкі і ліставацца з роднымі. І гэтае месца — наўпроставая дарога да таго, што на цябе будзе заведзены новы крымінальны артыкул.

Паводле Ігара Карнея, такі ціск на вязняў звязаны са згадкамі пра іх на волі.

— Я думаю, яны маюць спіс людзей, якіх трэба прэсаваць. Я ведаю людзей, якія праскочылі свой тэрмін, для выгляду пару разоў былі ў ШІЗА, але не мелі такога ціску.

Я ўжо потым даведаўся, калі выйшаў, што было мноства акцый па ўсім свеце, калі стаялі людзі, у тым ліку з маім партрэтам.

І гэта, натуральна, іх раздражняе, таму што іх задача — цябе ізаляваць, каб ад цябе не сыходзіла ніякіх звестак, каб проста пра цябе забылі.

Паводле Паўла Спірына, у калоніях існуе “разнарадка” — колькі людзей прыцягнуць па 411, колькі чалавек у ШІЗА мусіць знаходзіцца. Гэта яму казалі самі супрацоўнікі адміністрацыі. Павел звяртае ўвагу, што яны такія ж вязні, бо за любыя парушэнні яны могуць апынуцца па іншы бок клеткі.

22 сведкі ў судзе

У выпадку Спірына суд быў адкрыты. Але маці і жонка вязня змаглі прыйсці толькі на агучванне выраку, бо ніхто не папярэдзіў.

— Не памятаю, колькі ён доўжыўся. Можа, некалькі гадзін. Было даволі будзённа і хутка. Прыйшло 5–7 супрацоўнікаў у якасці сведак. Далі паказанні, што я не выконваў іх распараджэнні па так званай працы — уборцы туалетнага пакоя. Усё банальна.

Тамаз Піпія распавядае, што ў судзе, нягледзячы на папярэднія абвінавачванні па артыкуле, суддзя рабіў акцэнт, што ён “не прызнаў віну за 2020 год”.

— Гэта было смешна і цынічна.

Суд над Ігарам Карнеем адбыўся праз месяц пасля навіны аб пачатку справы. У калонію прыехалі суддзя, сакратарка і пракурор. Усё адбывалася ў актавай зале. Прыйшлі ажно 22 сведкі.

— Ні адзін не сказаў хаця б нейтральных слоў у мой адрас. Яны ўпарта расказвалі, што я, будучы ў камеры, не прыбіраў яе ці справаздачу няправільна рабіў, ці не вітаўся. Такая адсябяціна, а яна каштавала мне рэальны тэрмін.

Пракурор запрасіў адзін год.

— Суддзя пайшоў у дарадчы пакой праімітаваць, што там нібыта абмяркоўвае нешта сам з сабою. Выйшаў і неяк зміласцівіўся, зменшыў гэты тэрмін да 10 месяцаў.

Пасля гэтага Ігара вельмі хутка перавялі ў СІЗА і этапавалі ў Магілёў. Пакуль ён чакаў рашэння па апеляцыі, апынуўся ў першай групе вызваленых у чэрвені 2025 года за пасярэдніцтвам спецпасланніка ЗША Джона Коўла.

Павел Спірын і Тамаз Піпія цалкам адбылі свае пакаранні і выйшлі на волю ў лістападзе 2025-га і траўні 2026-га адпаведна.