Кардыяграма

Апошнія абнаўленні: 29/09/2016

Штотыднёвая праграма, прысвечаная абароне правоў чалавека.

няма праграмы
Прэм'ера
Паўтор
Пнд
Аўт
Сер
Чт
Пт
Сб
Ндз
(Абярыце дзень, каб праверыць час і канал)

КАРДЫЯГРАМА 07.07.2016

07/07/2016 - 17:00

Алег Гулак: У нас скандалаў з гэтай нагоды няма, бо ніхто пра гэта не ведае

У праграме "Кардыяграма" старшыня Беларускага Хельсінскага камітэта Алег Гулак абмеркаваў новую справаздачу "Amnesty International", у якой паведамляецца, што ў Беларусі спецслужбы выкарыстоўваюць мабільных аператараў для неабмежаванага сачэння за грамадзянамі. 

Фота: bel.biz
Старшыня Беларускага Хельсінскага камітэта Алег Гулак 

 

Еўрарадыё: Гэты даклад  кажа нам нешта новае пра сітуацыю ў Беларусі?

Алег Гулак: Ён, безумоўна, не адкрыў прынцыпова новага, бо сістэма, якая там адлюстраваная, працуе ўжо даўно. Гэтая праблема даўно артыкулявалася. Складанасць у тым, што калі гэтую справаздачу вывучаць, то бачна, што ў асноўным там апелююць да ўражанняў, каментароў экспертаў, а не да судовай практыкі. Людзі, перш за ўсё палітычна актыўныя, кажуць, што не адчуваюць сябе абароненымі.

Еўрарадыё: Спецыяліст па інфармацыйнай бяспецы Ілля П. распавёў Еўрарадыё, што тэхнічна ўсе мабільныя аператары і інтэрнэт-правайдары мусяць усталяваць у сябе спецыяльны тэрмінал пад назвай СОРМ — сістэму тэхнічных сродкаў для правядзення аператыўна-пошукавых мерапрыемстваў. Фактычна, гэты тэрмінал дае бесперапынны доступ да любой інфармацыі на серверах правайдараў і мабільных аператараў. Спецыяліст тлумачыць, што праз СОРМ інфармацыю пра карыстальнікаў супрацоўнікі спецслужбаў могуць браць бесперапынна, у любой колькасці і калі заўгодна. Пра сам факт атрымання інфармацыі правайдары могуць і не ведаць. Гэтая норма парушае правы чалавека?

Алег Гулак: Ёсць канстытуцыйнае права чалавека на асабістую недатыкальнасць. Гэта вельмі важная частка жыцця, але з іншага боку, яно не абсалютнае і можа ў пэўных сітуацыях абмяжоўвацца дзеля нацыянальнай бяспекі. Але калі мы спрабуем разабрацца, як гэтае пытанне заканадаўча ўрэгуляванае, аказваецца, што разабрацца вельмі складана. Па-першае, заканадаўства вельмі раскіданае і несістэмнае — і сама мова, якой гэта напісана, вельмі неканкрэтная і дазваляе маніпуляваць гэтымі фармулёўкамі. Таму дакладны аналіз зрабіць практычна немагчыма.

Еўрарадыё: Па звестках у інтэрнэце, СОРМ дазваляе атрымліваць любую інфармацыю, у тым ліку і чытаць паведамленне. Ці маюць праваахоўнікі доступ да нашых фотаздымкаў на тэлефоне, паведамленняў і колькі такая інфармацыя захоўваецца?

Алег Гулак: Ёсць некалькі законаў. Калі возьмем Закон "Аб электрасувязі", то ёсць Палажэнне аб парадку ўзаемадзеяння аператараў з органамі, якія вядуць аператыўна-вышуковую дзейнасць, згодна з гэтым Палажэннем, правайдары і мабільныя аператары павінныя захоўваць толькі базы дадзеных. Але калі мы возьмем пастанову, якая ўступіла ў сілу з пачатку года, аб парадку фармавання і захоўвання звестак аб інфармацыйных рэсурсах, якія наведваюць карыстальнікі інтэрнэт-паслуг, то аказваецца, што цягам года аператары павінныя захоўваць актуальныя звесткі аб інтэрнэт-паслугах, якімі карысталіся абаненты. І гэта цэлы пералік, які дастаткова неканкрэтны. І таму дакладна невядома, якая інфармацыя з'яўляецца даступнай.

Еўрарадыё: Якія мусяць быць падставы для таго, каб атрымаць гэтую інфармацыю?

Алег Гулак: Ёсць Закон "Аб аператыўна-вышуковай дзейнасці", які кажа, што калі ёсць падставы падазраваць асобу ў здзяйсненні злачынства, то па санкцыі пракурора можна атрымаць доступ да такіх звестак. Гэта агульная інфармацыя.

Еўрарадыё: Але нават калі ў іх ёсць проста падазрэнні, яны могуць скарыстацца магчымасцю атрымаць такія звесткі, а толькі пасля праінфармаваць аб гэтым пракурора.

Алег Гулак: Менавіта, гэта ўсё мянялася і пашыралася. На ўзроўні заканадаўства ў нас некалькі органаў, якія могуць ініцыяваць аператыўна-вышуковую працу без санкцыі пракурора на тэрмін да 90 дзён. Пры такой колькасці і такіх падставах гэта ўсё вельмі небяспечна.

У нас скандалаў з гэтай нагоды няма, бо ніхто пра гэта не ведае

Еўрарадыё: Ці вядомыя прэцэдэнты, калі спецслужбы, выкарыстоўваючы гэтыя дадзеныя, даводзілі справу да суду?

Алег Гулак: Так, гэта звычайная практыка праваахоўных органаў. Вялікае пытанне ў тым, наколькі нашая прававая сістэма можна ствараць бар'еры для незаконных дзеянняў. Адвакаты пазбаўленыя такой магчымасці, бо ім гэта забаронена. Мы не чуем скаргаў ад іх, а калі і чуем, то яны баяцца гэта казаць публічна.

Еўрарадыё: Але ці былі адкрытыя суды?

Алег Гулак: Такія працэсы засакрэчаныя і праходзяць без прысутнасці грамадскасці, назіральнікаў, што сур'ёзна абмяжоўвае магчымасць атрымаць інфармацыю і зразумець, як гэта працуе на практыцы. Па тым, што нам вядома, напрыклад, са справы Бяляцкага, з гэтымі доказамі суды працуюць. Але публічных скандалаў, як у іншых краінах, няма, бо няма каму іх выносіць.

Еўрарадыё: Наконт справы Бяляцкага і інфармацыі з яго скайпа: гэты прыклад сведчыць пра тое, што нашыя праваахоўнікі так лёгка атрымліваюць такую інфармацыю, або ўсё ж гэта проста можа быць неахайны падыход да сучасных тэхналогій?

Алег Гулак: Тое, што грамадзяне недастаткова пільныя і маюць недастатковую лічбавую гігіену, — гэта адно. Але грамадзяне не павінныя хавацца. Іншае пытанне, якімі працэдурамі мусяць кіравацца дзяржаўныя органы.

У нас быў пункт у Законе "Аб аператыўна-вышуковай дзейнасці": пасля заканчэння такой дзейнасці чалавек можа азнаёміцца з яе вынікамі. Але каб ведаць, што яна скончылася, трэба ведаць, што яна была.

Еўрарадыё: Ці можа інфармацыя з прыватнай перапіскі стаць падставай завядзення крымінальнай справы?

Алег Гулак: Калі спецслужбы атрымаюць інфармацыю аб дзеяннях, якія трапляюць пад склад злачынства, гэта можа стаць падставай для таго, каб звярнуць пільную ўвагу і сабраць доказы, якія маюць юрыдычную сілу.

Еўрарадыё: У ЗША пасля тэрактаў таксама былі прынятыя розныя законы, вось наш закон і тое, што адбываецца ў ЗША — ці ёсць падабенства?

Алег Гулак: У нечым ёсць. Бо цяпер і ў нас, і ў ЗША, і ў іншых краінах ёсць тэхнічныя сродкі, якія дазваляюць кантраляваць грамадзян. Мы тут не выключэнне. Логіка барацьбы з тэрарызмам і экстрэмізмам аднолькавая. Але пытанне ў тым, ці адэкватныя гэтыя прававыя меры і наколькі яны даступныя грамадзянам у справе абароны сваіх правоў. Тыя скандалы, якія мы чулі пра ЗША — пра іх турмы, пра праслухоўванне, — адкуль яны? У грамадстве ёсць незалежныя інструменты, якія дазваляюць маніторынг такіх рэчаў. У нас гэтых скандалаў няма, бо няма механізмаў. Скандалы — паказчык таго, што ёсць спосабы гэтую праблему знайсці і паказаць. Гэта таксама спосаб барацьбы.